Bieżące informacje Geografia Informatyka Matematyka Praca w szkole Wycieczki  

 

 

 

Lekcje geografii Zagadnienia geograficzne Pomoce geograficzne Ważne dla uczniów Konkursy geograficzne Zadania domowe  

 

       
         

 

 

Przekazuję Wam do dyspozycji sporo zagadnień opisanych w skrócie. Kiedy trzeba powtórzyć daną część materiału warto tu zaglądnąć. Jest to "esencja" treści zawartych w moich konspektach lekcji. Stanowi ona odzwierciedlenie podstawy programowej, którą trzeba opanować, aby w ogóle myśleć o zdawaniu matury z geografii.
Życzę przyjemnej lektury, zwłaszcza, gdy czas nagli!

1. Geografia jako nauka i jej związek z innymi naukami o Ziemi czy naukami społeczno-ekonomicznymi
Geografia jest to nauka o powłoce ziemskiej, o jej przestrzennym zróżnicowaniu pod względem przyrodniczym i społeczno-gospodarczym oraz o związkach, jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi zjawiskami w jej obrębie.
Związki z innymi naukami, np.:
- świat roślin i zwierząt – z biologią;
- obliczanie skali na mapach – z matematyką;
- kąt padania promieni słonecznych, dowody na ruch obrotowy i obiegowy Ziemi – z fizyką.
 

2. Granice powłoki ziemskiej i jej zasięg
Powłoka ziemska jest to przestrzeń na powierzchni Ziemi na pograniczu warstw: gazowej, ciekłej i stałej, do takiej wysokości i głębokości, do jakiej sięga gospodarcza działalność człowieka.
Przykłady:
- najgłębsza kopalnia świata: w RPA – 3670 m.p.p.m.;
- najgłębszy otwór wiertniczy w Rosji – 12 km.;
- loty odrzutowców – 30 000 m.n.p.m.;
- loty kosmiczne – granica atmosfery i wyżej.
 

3. Podział nauk geograficznych na poszczególne dyscypliny i przedmiot badań każdej z nich
Geografia dzieli się na: geografię fizyczną i społeczno-ekonomiczną.
Dyscypliny geografii fizycznej:
- geologia – nauka o skałach;
- hydrografia – nauka o wodzie;
- meteorologia – nauka o atmosferze;
- gleboznawstwo – nauka o glebach;
- geomorfologia – nauka o rzeźbie terenu.
Dyscypliny geografii społeczno-ekonomicznej:
- g. transportu – nauka o transporcie;
- g. turyzmu – nauka o turystyce;
- g. przemysłu – nauka o przemyśle;
- g. rolnictwa – nauka o rolnictwie, itd.
Ponadto wyróżnia się jeszcze np. kartografię – naukę o konstrukcji i zastosowaniu map; geografię regionalną – naukę, której celem jest charakterystyka poszczególnych regionów.
 

4. Odwzorowanie, rodzaje odwzorowań i ich zastosowanie w zależności od charakteru zniekształceń
Odwzorowanie kartograficzne – określone matematycznie przeniesienie punktów z powierzchni kuli (elipsoidy) ziemskiej, na płaszczyznę mapy.
Podstawową cechą każdego odwzorowania jest zniekształcenie. Jego charakter jest zależny od rodzaju odwzorowania.
Rodzaje odwzorowań:
- wiernokątne – odwzorowania, które przedstawiają wielkości kątów bez zniekształceń (np. do morskich map nawigacyjnych);
- wiernopowierzchniowe – zachowują powierzchnię, ale silnie naruszają podobieństwo kształtów (np. do map gospodarczych);
- wiernoodległościowe – we wszystkich punktach skala w jednym z kierunków, np. wzdłuż południków lub równoleżników jest stała.
 

5. Różnice pomiędzy siatką geograficzną, a siatką kartograficzną
Siatka geograficzna – układ wybranych południków i równoleżników pomyślany na Ziemi lub wykreślony na jej modelu – globusie.
Siatka kartograficzna – obraz siatki geograficznej przedstawiony na mapie z zachowaniem zasad odwzorowania.
 

6. Przykłady siatek kartograficznych, ich najważniejsze cechy, rodzaje siatek
Rodzaje siatek:
- płaszczyznowa: biegunowa (równoleżniki – koła współśrodkowe, południki – linie proste); równikowa (równik i jeden południk to proste, pozostałe – łuki); ukośna (tylko południk styczny jest prostą, pozostałe – łuki);
- stożkowa: południki zbieżne w kierunku bieguna, równoleżniki są łukami;
- walcowa (południki i równoleżniki są prostymi przecinającymi się pod kątem prostym).
 

7. Etapy przechodzenia od powierzchni Ziemi do jej obrazu na mapie
Przechodzenie od fizycznej powierzchni Ziemi do jej przedstawienia na płaszczyźnie odbywa się w dwóch etapach:
- rzutowanie powierzchni Ziemi na powierzchnię elipsoidy ziemskiej (patrz polecenie 8);
- przedstawienie powierzchni elipsoidy na płaszczyźnie za pośrednictwem jednego z odwzorowań kartograficznych.
 

8. Znaczenie pojęć: elipsoida, geoida, glob ziemski, różnice pomiędzy nimi
Elipsoida jest to bryła powstała przez obrót elipsy wokół jej małej osi. Można ją otrzymać po zniwelowaniu wszelkich nierówności terenu, bez uwzględniania kierunku działania sił ciężkości.
Geoida to bryła ziemska tak pomyślana, że w każdym miejscu jej powierzchnia jest pozioma, a więc prostopadła do kierunku działania siły ciężkości (do pionu).
Glob ziemski to bryła rzeczywista urozmaicona wzniesieniami i obniżeniami.
Różnice: geoida jest zawsze prostopadła do kierunku działania sił ciężkości a elipsoida nie. Glob ziemski jest rzeczywisty, a pozostałe bryły nie.
 

9. Przykłady wykorzystania map w nauce i w życiu praktycznym
Mapy mogą służyć do:
- zlokalizowania ważniejszych wydarzeń na świecie;
- ogólnego zapoznania się z terenem oraz różnymi obiektami i zjawiskami występującymi na tym terenie;
- wykorzystania ich jako przewodników w terenie;
- do opracowania przez wojsko działań strategicznych na polu walki;
- do opracowania planów rozwoju poszczególnych regionów;
- zastosowania w badaniach naukowych;
- do określenia położenia geograficznego;
- do ustalenia prawidłowości rozmieszczenia zjawisk;
- do ujawnienia powiązań przestrzennych pomiędzy różnymi przedmiotami i zjawiskami itd.
 

10. Zasadnicze cechy map odróżniające je od innych obrazów powierzchni Ziemi
Mapa to obraz przedstawiający powierzchnię Ziemi lub jej część w określonym zmniejszeniu na płaszczyźnie z zachowaniem zasad odwzorowania, przy użyciu graficznych znaków umownych.
Cechy mapy:
- wykonanie jej na płaszczyźnie;
- wymierność dająca się uzyskać jedynie przez określenie skali oraz zasad odwzorowania wypukłej powierzchni ziemskiej na płaszczyźnie;
- użycie znaków umownych;
- uogólnienie obrazu, czyli generalizacja.
 

11. Cecha generalizacji mapy, podział map ze względu na kryterium wielkości skali mapy
O czytelności mapy decyduje przede wszystkim generalizacja mapy. Im większa jest generalizacja, czyli uogólnienie, tym mniej szczegółowe informacje możemy uzyskać czytając mapę. Mapy bardziej szczegółowe, o większej skali niż 1:200 000 nazywa się mapami topograficznymi, natomiast mapy o mniejszej skali, niż 1:200 000 nazywa się mapami przeglądowymi.
Przykłady map przeglądowych:
1:1 000 000;
1:750 000;
1:20 000 000;
Przykłady map topograficznych:
1:75 000;
1:100 000;
1:10 000.
Uwaga! Nie należy zapominać, że skala mapy to ułamek matematyczny, dlatego liczba otrzymana w wyniku dzielenia 1 przez 10 000 będzie większa niż przez 1 000 000. Dlatego skala 1:1000 000 jest mniejsza niż skala 1:10 000.
 

12. Zamiana podziałek liczbowych na inne podziałki. Zastosowanie każdej z tych podziałek
Skala mapy (podziałka) to stosunek długości na mapie do odpowiadającej jej długości w terenie.
- skala liczbowa: np. 1:100 000 ( dzięki niej można szybko określić stopień zmniejszenia terenu przedstawionego na mapie);
- skala mianowana: np. 1mm – 100m (stosowana dla ułatwienia czytania mapy);
- skala liniowa (stosowana przy określaniu odległości na mapie np. za pomocą tzw. kroczka).
Wielkość zmniejszenia powierzchni przedstawionej na mapie oblicza się podnosząc do kwadratu liczbę określającą wielkość zmniejszenia odległości.
 

13. Obliczanie rzeczywistej powierzchni obszaru, przy danej skali mapy i powierzchni tego obszaru na mapie
Oblicz rzeczywistą powierzchnię jeziora, które na mapie w skali 1:500 000 ma 80 mm2.
Rozwiązanie: 1 mm – 0,5 km
1 mm2 – 0,25 km2
80 mm2 – x km2
x = 20 km2
Rzeczywista powierzchnia jeziora wynosi 20 km2 .
 

14. Obliczanie powierzchni na mapie
Patrz zadanie 13. Należy zamienić tylko dane: podstawić rzeczywistą powierzchnię jeziora, a obliczyć odpowiadającą powierzchnię tego jeziora na mapie.
 

15. Obliczanie odległości na mapie i w terenie
Oblicz odległość od Krakowa do Jaworzna na mapie 1:500 000 wiedząc, że w rzeczywistości wynosi ona 60 km.
Rozwiązanie: 1:500 000
1 cm – 5 km
x cm – 60 km
x = 12 cm.
Na mapie w skali 1:500 000 odległość od Krakowa do Jaworzna wynosi 12 cm.
 

16. Czytanie mapy
Umiejętność czytania mapy polega na opanowaniu podstawowych znaków topograficznych znajdujących się zazwyczaj w opisie (legendzie) mapy.
Propozycja zadania sprawdzającego: Weź dowolnie wybraną przez siebie mapę topograficzną, następnie zaznacz na niej dwa różne miejsca. Pomiędzy tymi miejscami ustal trasę wędrówki, a następnie odczytaj z mapy wszystkie elementy, które znajdują się na trasie.
 

17. Mapa „źródłem informacji”
Patrz zadanie 9. W związku z tak dużym zastosowaniem mapy, można wyróżnić kilka jej podstawowych funkcji:
- informacyjna (przekazywanie informacji o przedmiotach i zjawiskach przestrzennych);
- operacyjna (wykorzystanie map przy rozwiązywaniu różnych zadań praktycznych, np. w wojsku czy nawigacji);
- naukowo-poznawcza (badania przestrzenne zjawisk przyrody i społeczeństwa).
 

18. Sposoby prezentacji treści na mapie
1. Metoda sygnatur – stosowana do prezentacji obiektów niemożliwych do przedstawienia w skali mapy, albo zajmujących na mapie powierzchnię mniejszą niż znak kartograficzny (np. drogowskazy, zakłady przemysłowe, bogactwa naturalne);
2. Metoda sygnatur liniowych – stosowana do prezentacji obiektów o charakterze liniowym, których szerokość niemożliwa jest do przedstawienia w skali mapy (np. rzeki, drogi samochodowe, granice państwowe, osie grzbietów);
3. Metoda izolinii – (izolinia to krzywa przechodząca na mapie przez punkty o jednakowej wartości liczbowej charakteryzującej dane zjawisko) stosowana do charakterystyki wielkości zjawisk ciągłych (np. wysokość powierzchni Ziemi, temperatura powietrza, wielkość opadów);
4. Metoda tła jakościowego – stosowana do charakterystyki zjawisk występujących w sposób ciągły na powierzchni Ziemi (np. zjawiska klimatyczne, pokrywa glebowa);
5. Metoda wykresów lokalizowanych – stosowana przy prezentacji rozproszonych zjawisk masowych (np. ludności, hodowli zwierząt);
6. Metoda kropkowa – stosowana przy prezentacji rozproszonych zjawisk masowych (np. ludności, hodowli zwierząt);
7. Metoda znaków ruchu – stosowana do prezentacji przemieszczeń przestrzennych (np. prądy morskie, przewóz towarów, szlaki drogowe);
8. Kartodiagramy – diagramy rozmieszczone na mapie wewnątrz jednostek np. administracyjnych (przedstawiające np. strukturę zatrudnienia, strukturę upraw);
9. Kartogramy – przedstawiające średnią intensywność dowolnego zjawiska w granicach określonych jednostek, np. administracyjnych (np. średnia gęstość zaludnienia, lesistość).
 

19. Rozwój myśli geograficznej na temat kształtu Ziemi i jej miejsca we Wszechświecie. Różnice pomiędzy systemem geocentrycznym i heliocentrycznym
W starożytności wyobrażano sobie, że Ziemia ma postać dysku pływającego po bezmiernym oceanie. W starożytnej Grecji zrodziło się pojęcie Ziemi, jako olbrzymiej bryły zawieszonej w przestrzeni kosmosu czy też podtrzymywanej na barkach potężnego Atlasa.
Pitagoras dowodził kulistego kształtu Ziemi, twierdząc, że Ziemia jest dziełem bogów.
Arystoteles podał racjonalne argumenty na kulistość Ziemi: cień Ziemi w czasie zaćmienia Księżyca jest zawsze kolisty.
Eratostenes dokonał pomiaru Ziemi.
Miejsce Ziemi we wszechświecie:
- Ptolemeusz twierdził, że Ziemia znajduje się w centrum wszechświata i pozostaje nieruchoma, a Słońce wraz z pozostałymi planetami porusza się wokół niej (układ geocentryczny);
- Kopernik twierdził, że Słońce znajduje się w środku wszechświata, a wokół niego krążą planety (układ heliocentryczny);
- obecnie twierdzi się, że istotnie planety wraz z Ziemią poruszają się wokół Słońca, ale Słońce wcale nie jest w centrum wszechświata. Jest jedną z wielu gwiazd Galaktyki, a nasza Galaktyka jest jedną z wielu galaktyk.
 

20. Pomiar Eratostenesa
Eratostenes zmierzył wielkość Ziemi, zakładając, że ma ona kształt kuli. Zauważył, że w czasie letniego przesilenia w południe, w miejscowości Syene (obecnie:Asuan) promienie słoneczne oświetlały dno głębokiej studni, padały więc pionowo, a Słońce było w zenicie. W tym samym czasie w Aleksandrii leżącej wg Eratostenesa na tym samym południku, Słońce było odchylone od zenitu o 7,2o (1/50 kąta pełnego). Ponieważ odległość od Aleksandrii do Asuan wynosiła w przeliczeniu na nasze jednostki ok. 800 km., wnioskował, że obwód Ziemi wynosi 50 razy więcej, czyli 800 * 50 = 40 000.
Rozmiary Ziemi:
- obwód równika: 40 075 km;
- długość łuku południka od bieguna do równika: ok. 10 000 km;
- promień równikowy: ok. 6378 km;
- połowa osi ziemskiej: ok. 6356 km;
- spłaszczenie: ok. 21 km;
- jednostopniowy łuk południka czy równika wynosi ok. 111 km.
 

21. Charakterystyka Układu Słonecznego
Planety Układu Słonecznego:
1. Merkury – planeta najbliższa Słońcu; ruch obrotowy jest równy ruchowi obiegowemu; temperatura strony oświetlonej przez Słońce wynosi ok. 170oC, a nieoświetlonej ok. -273oC; brak atmosfery.
2. Wenus – duża zawartość bezwodnika węglowego w atmosferze; temperatura ok. 20oC, wyższa niż na Ziemi; temperatura stałej powierzchni nawet powyżej 400oC.
3. Ziemia – patrz zagadnienia: 19, 20, 22, 23, 24, 32, 33.
4. Mars – czas trwania ruchu obrotowego podobny, jak na Ziemi; nachylenie osi do płaszczyzny orbity również podobne; główne składniki atmosfery to: bezwodnik węglowy, tlen i para wodna, temperatura nocą spada do 0oC, a w dzień dochodzi do 30oC.
5. Jowisz – obrót wokół osi 10h; nie wiadomo, czy planeta jest w stanie stałym; gęsta i chmurna atmosfera z amoniakiem i metanem o temperaturze ok. -200oC.
6. Saturn – szybki ruch obrotowy; właściwości atmosfery podobne do występującej na Jowiszu.
7. Uran – oś obrotu równoległa do płaszczyzny orbity, temperatura atmosfery -200oC, dużo metanu.
8. Neptun – właściwości fizyczne podobne do Uranu.
9. Pluton – małe rozmiary.
Promień świetlny 300 000 m/s. Światło najbliższej gwiazdy dociera do nas po 4 latach.
 

22. Dowody na ruch obrotowy Ziemi
Ruch obrotowy to obrót Ziemi wokół własnej osi odbywający się w rytmie dobowym z zachodu na wschód.
Dowody na ruch obrotowy:
- wahadło Foucaulta (płaszczyzna wahań wahadła na biegunie wykonuje ruch obrotowy względem Ziemi);
- wschodnie odchylenie drogi ciał swobodnie spadających (ciała spadające z jakiejś wysokości zbaczają na wschód);
- stwierdzenie siły odśrodkowej (spłaszczenie bryły Ziemi);
- stwierdzenie siły Coriolisa (wskutek działania siły Coriolisa, wszystkie przedmioty poruszające się na półkuli północnej zbaczają w prawo, a na półkuli południowej w lewo od nadanego im kierunku).
 

23. Wpływ ruchu obrotowego i kształtu Ziemi na jej oświetlenie
Ruch obrotowy odbywa się z zachodu na wschód. Każde miejsce na Ziemi, poza biegunami, zakreśla okrąg wokół osi obrotu. Dzięki temu wszędzie na Ziemi występuje dzień i noc (w skrajnych przypadkach poza kołami podbiegunowymi : dzień polarny i noc polarna). Dzień i noc razem tworzą dobę. Doba to okres pomiędzy dwoma kolejnymi górowaniami Słońca nad danym południkiem. Ziemia w każdej chwili zmienia swoje położenie w stosunku do Słońca, czego wynikiem jest ciągle zmieniająca się wysokość Słońca nad horyzontem.
 

24. Następstwa ruchu obrotowego Ziemi świadczące o obrocie Ziemi z zachodu na wschód
Następstwa ruchu obrotowego:
- zmiana dnia i nocy;
- spłaszczenie Ziemi przy biegunach;
- pozorna wędrówka Słońca;
- zmiana czasu na Ziemi;
- występowanie pasatów;
- powstawanie prądów morskich;
- ślady widomego ruchu gwiazd.
 

25. Związek pomiędzy rachubą czasu, a długością geograficzną
Doba słoneczna to okres pełnego obrotu Ziemi wokół osi.
Długość geograficzna jest to kąt zawarty pomiędzy płaszczyzną południka 0o, a płaszczyzną dowolnego innego południka. Przyjmuje wartości od 0o do 180o na wschód lub zachód od południka 0o.
Związek rachuby czasu z długością geograficzną: Obrót Ziemi o 360o trwa ok. 24 h, obrót Ziemi o 1o trwa 4 min.
 

26. Rodzaje czasów
Czas miejscowy jest związany z lokalnym południkiem miejsca obserwacji. Wszystkie miejsca na południku mają ten sam czas miejscowy, a na każdym południku czas różni się w zależności od wartości południka.
Czas strefowy to czas równy miejscowemu czasowi słonecznemu południka przechodzącego przez środek strefy obejmującej 15o długości geograficznej. Czas pomiędzy sąsiednimi strefami różni się o jedną godzinę.
Przykłady czasów strefowych:
- zachodnioeuropejski (uniwersalny) – równy średniemu miejscowemu czasowi słonecznemu południka 0o;
- środkowoeuropejski (15o);
- wschodnioeuropejski (30o).
Czas urzędowy to czas umowny stosowany na określonym obszarze na podstawie zarządzenia władz państwowych (np. w Polsce: czas zimowy – dostosowany do strefy czasu środkowoeuropejskiego i czas letni – dostosowany do strefy czasu wschodnioeuropejskiego).
 

27. Praktyczne zastosowanie poznanych czasów
Zmieniający się w każdej chwili czas miejscowy sprawia, że posługiwanie się nim jest bardzo niewygodne.
Czas strefowy okazał się także mało praktyczny w użyciu i obecnie obowiązuje tylko na morzach i terenach bezludnych.
Czas urzędowy jest najbardziej rozpowszechniony, gdyż zazwyczaj obowiązuje w całym państwie bez względu na to, czy znajduje się ono na granicy dwóch stref, jak np. w Polsce. Ponadto można wprowadzić tzw. letni i zimowy czas urzędowy, co pozwala np. na ograniczenie zużywanej energii elektrycznej.
 

28. Obliczanie zadań dotyczących poznanych czasów
Przykłady zadań:
1. Wyznacz długość geograficzną miejsc, w których Słońce góruje o godzinie 10.00, 14.00, 22.30 czasu uniwersalnego.
Rozwiązanie: Czas uniwersalny to czas odpowiadający południkowi 0o. Ponieważ Ziemia obraca się z zachodu na wschód, to o godzinie 10.00 czasu uniwersalnego Słońce góruje na 30oE (24h – 360o, 2h – 30o). Odpowiednio o godz. 14.00 czasu uniwersalnego Słońce góruje na 30oW, o godzinie 22.30 – na 157o30’W.
2. Oblicz, ile wynosi różnica czasu miejscowego między górowaniem Słońca w Jaworznie (19o10’E) i na południku 15o.
Rozwiązanie: Na podstawie rachuby czasu z długością geograficzną (patrz zagadnienie 25), wnioskujemy, że skoro 360o – 24h, to 4o10’ odpowiada 16 minutom i 40 sekundom.
Odpowiedź: Różnica czasu pomiędzy górowaniem Słońca w Jaworznie i na południku 15o wynosi 16 minut i 40 sekund.
 

29. Linia zmiany daty
Przy wprowadzaniu czasu strefowego ustalono linię zmiany daty przeprowadzoną mniej więcej wzdłuż południka 180o. Rozgranicza ona obszary o stałej różnicy daty. Linia zmiany daty przebiega nad morzem, by nie wprowadzać dwóch dat na terenach zamieszkanych.
Przekraczając tę linię ze wschodu na zachód, opuszcza się jeden dzień (po poniedziałku następuje środa), natomiast z zachodu na wschód zyskuje się jeden dzień (po poniedziałku następuje znowu poniedziałek). Wynika to z obrotu Ziemi z zachodu na wschód.
 

30. Zależności pomiędzy czasem miejscowym, strefowym i urzędowym. Zadania obliczeniowe
1. Jeśli w radiu w lecie podają sygnał oznaczający godzinę 12.00, to która godzina czasu miejscowego jest w Jaworznie (19o10’E)?
Rozwiązanie: W radiu podaje się czas urzędowy. W lecie jest to czas odpowiadający strefie czasu wschodnioeuropejskiego, a więc 30oE.
30oE – 12.00
19o10’E – x
30o – 19o10’ = 10o50’
Różnica długości geograficznej wynosi: 10o50’ – 43 minuty i 20 sekund.
x = 11:16:40
Odpowiedź: O 12.00 czasu urzędowego letniego w Jaworznie jest godzina 11:16 i 40 sekund.
2. Której strefie czasowej odpowiada czas urzędowy zimowy w Polsce?
Odpowiedź: Czas urzędowy zimowy odpowiada strefie czasu środkowoeuropejskiego.
 

31. Obliczanie różnic czasu miejscowego pomiędzy danymi miejscami
Patrz zagadnienie 28 polecenie 2.
 

32. Dowody na ruch obiegowy Ziemi wokół Słońca
Dowody na ruch obiegowy Ziemi:
- paralaksa gwiazd – różnica pomiędzy kierunkami do danego ciała niebieskiego;
- aberracja światła – odchylenie promienia świetlnego wywołane ruchem obserwatora w kierunku poprzecznym do tego promienia;
- efekt Dopplera – fala świetlna wysyłana przez gwiazdę zmienia swoją barwę.
 

33. Zmiany oświetlenia Ziemi w ciągu roku
W pierwszym dniu astronomicznej zimy promienie słoneczne padają prostopadle na powierzchnię Ziemi na Zwrotniku Koziorożca. Noc polarna jest wtedy poza kołem podbiegunowym północnym, a dzień polarny poza kołem podbiegunowym południowym.
W pierwszym dniu astronomicznego lata promienie słoneczne padają prostopadle na powierzchnię Ziemi na Zwrotniku Raka. Noc polarna jest wtedy poza kołem podbiegunowym południowym, a dzień polarny poza kołem podbiegunowym północnym.
W pierwszych dniach astronomicznej wiosny i jesieni promienie słoneczne padają prostopadle na powierzchnię Ziemi na równiku. W tym czasie we wszystkich miejscach na Ziemi dzień jest równy nocy i wynosi 12 godzin.
 

34. Porównywanie czasu trwania dnia i nocy w ciągu roku na różnych szerokościach geograficznych
Zadanie:
Jak zmienia się długość trwania dnia i nocy w Polsce i w Argentynie w czasie astronomicznych pór roku?
Odpowiedź: W pierwszym dniu astronomicznej zimy dzień w Polsce jest najkrótszy, natomiast w Argentynie najdłuższy. W pierwszych dniach astronomicznej wiosny i jesieni długość trwania dnia i nocy w Polsce i w Argentynie jest równa i wynosi 12 godzin. W pierwszym dniu astronomicznego lata dzień w Polsce jest najdłuższy, a w Argentynie najkrótszy.
 

35. Obliczanie wysokości górowania Słońca na danej szerokości geograficznej
Zadanie:
Na jakiej wysokości Słońce góruje w pierwszy dzień lata na szerokości geograficznej 50oN?
Rozwiązanie:
W pierwszy dzień lata Słońce góruje w zenicie na Zwrotniku Raka (23,5oN).
Kąt pomiędzy powierzchnią Ziemi, a promieniami słonecznymi wynosi 90o.
h = 90o – φ + 23,5o
gdzie φ to szerokość geograficzna
h = 90o – 500 + 23,5o
h = 63,5o
Na szerokości geograficznej 50oN w pierwszy dzień lata Słońce góruje na wysokości 63,5o.
 

36. Strefy oświetlenia Ziemi
Strefy oświetlenia Ziemi:
- strefa międzyzwrotnikowa – między Zwrotnikiem Raka, a Zwrotnikiem Koziorożca. W tej strefie Słońce góruje dwa razy w roku na każdej szerokości geograficznej poza zwrotnikami, gdzie góruje tylko raz w roku. Na równiku dzień i noc przez cały rok mają po 12 godzin;
- strefy umiarkowane – między zwrotnikami, a kołami podbiegunowymi. W tych strefach Słońce nigdy nie góruję w zenicie. W miarę oddalania się od równika, wysokość Słońca w momencie górowania jest coraz mniejsza. Zawsze po dniu następuje noc w ciągu 24 godzin;
- strefy podbiegunowe – od kół podbiegunowych do biegunów. W strefach tych występują dni i noce polarne.
 

37. Zależności pomiędzy szerokością geograficzną, a kątem padania promieni słonecznych
Im wyższa szerokość geograficzna, tym mniejsza jest wysokość Słońca w momencie górowania.
Dodatkowo patrz zagadnienie 36.
 

38. Budowa wnętrza Ziemi
Budowa Ziemi:
Jądro wewnętrzne – głębokość powyżej 5 100 km. Cechy ciała stałego. Materia metaliczna: Ni, Fe. Ogromne ciśnienie powoduje wielokrotnie większą gęstość skał niż na powierzchni.
Jądro zewnętrzne – głębokość pomiędzy 2 900 a 5 100 km. Cechy ciała ciekłego. Temperatura powyżej 4 500oC. Materia metaliczna: Fe i S.
Płaszcz ziemski – od 7-80 km do 2 900 km. Materia mineralna: krzemiany Mg, Fe. Materiał płaszcza w stropie ma zdolność do przemieszczeń konwekcyjnych (ruchów pionowych), kształtujących powierzchnię Ziemi.
Astenosfera – głębokość 80-350 km. Strefa szczególnie podatna na przemieszczenia i odkształcenia, co jest źródłem poziomych przemieszczeń najwyższych warstw globu.
Skorupa ziemska – sięga od powierzchni do 10 km pod oceanami i do 80 km pod lądami. Zbudowana przede wszystkim z Si, Al., Mg, Ca.
 

39. Znaczenie terminu hydrosfera
Hydrosfera to wody na Ziemi w postaci ciekłej (opad, rzeki) i stałej (lodowce i lądolody). 97% wszystkich wód to wody słone, reszta to wody słodkie.
 

40. Sfery warstwy gazowej
Troposfera – 8-16 km nad powierzchnią Ziemi. Spadek temperatury do -50oC. Zachodzą w niej procesy kształtujące pogodę i klimat.
Stratosfera – do 50 km nad powierzchnią Ziemi. W górnej części występuje ozonosfera pochłaniająca promieniowanie nadfioletowe. Temperatura wzrasta do 0oC.
Mezosfera – do 80 km. Spadek temperatury do – 100oC.
Termosfera – (jonosfera) do 1000-1200 km. Powietrze zjonizowane i temperatura na wysokości 400 km wzrasta do 1500oC.
Egzosfera – temperatura spada do -270oC na wysokości 2 000 km i płynnie przechodzi w przestrzeń kosmiczną.
 

41. Biosfera i jej miejsce na Ziemi
Biosfera to sfera na pograniczu litosfery, hydrosfery i atmosfery, gdzie rozwijają się formy życiowe.
 

42. Wiatry
Wiatrem nazywa się poziomy prąd powietrza powodowany różnicą ciśnień. Pionowe ruchy powietrza są nazywane konwekcją i są spowodowane nagrzewaniem lub ochładzaniem się powietrza.
 

43. Krążenie powietrza w strefie międzyzwrotnikowej
Występuje między zwrotnikiem a równikiem. Jego przyczyną jest największa ilość ciepła, jaką otrzymuje strefa równikowa. To doprowadza do znacznego ogrzania się powietrza od podłoża, powstania niskiego ciśnienia, a w efekcie do konwekcji, czyli pionowego unoszenia się mas powietrza, aż do górnej granicy troposfery po północnej i południowej stronie równika. Zgodnie z gradientem temperatury, powietrze się ochładza i regularnie skrapla, doprowadzając do powstania tzw. deszczy zenitalnych. W górnej warstwie troposfery powietrze odpływa w kierunku biegunów w postaci tzw. antypasatów, ale przed 30 stopniem szerokości geograficznej opada ku dołowi. Wzrost gęstości powietrza powoduje, że opada ono grawitacyjnie w okolicach zwrotników. Powietrze się ogrzewa do temperatury wyższej niż temperatura powierzchni ziemi. W wyniku tego ochładza się ono od podłoża, co doprowadza do niemal stałej inwersji termicznej. Uniemożliwia to skroplenie się pary wodnej i dlatego masy tego powietrza, nazywane tropikalnymi lub zwrotnikowymi, są wyjątkowo suche. Na skutek gromadzenia się i przypowierzchniowego ochłodzenia powietrza w strefie zwrotnikowej, dochodzi do powstania wyżu, skąd powietrze odpływa w kierunku niżu równikowego. Ten rodzaj wiatru stałego jest nazywany pasatem. Wpływ ruchu obrotowego Ziemi i w następstwie występowania siły Coriolisa, powoduje odchylenie pasatu w kierunku zachodnim, czyli na półkuli północnej są to wiatry północno-wschodnie, a na południowej – południowo-wschodnie.
 

44. Krążenie powietrza w wyższych szerokościach geograficznych
Powietrze opadające na zwrotnikach przemieszcza się ku strefom niskiego ciśnienia jako wiatry południowo-zachodnie i zachodnie na półkuli północnej oraz wiatry północno-zachodnie i zachodnie na półkuli południowej. Nad kołami podbiegunowymi powietrze to unosi się ku górze, by przemieszczać się w górnej troposferze ku zwrotnikom jako wiatry wschodnie. Na półkuli północnej dochodzi do częstego rozwoju i przemieszczania się układów niskiego ciśnienia (cyklonów).
Obszary okołobiegunowe cechują się bardzo silnym wychłodzeniem podłoża, a tym samym niskimi temperaturami powietrza, wynikającymi z małej dostawy promieniowania słonecznego. Taka sytuacja powoduje osiadanie powietrza nad biegunami, co w konsekwencji prowadzi do powstawania tam układów wysokiego ciśnienia. Powietrze z wyżów przemieszcza się w dolnej troposferze ku umiarkowanym szerokościom geograficznym, gdzie dominują układy cyklonalne. Tam też ogrzane powietrze unosi się do góry. W wyniku działania siły Coriolisa wiatry wiejące od biegunów mają kierunek wschodni i przenoszą chłodne powietrze do umiarkowanych szerokości.
 

45. Mechanizm działania fenu, bryzy i monsunu
Fen to porywisty i suchy wiatr wiejący w górach.
Bryza to wiatr wiejący nad brzegiem morza lub nad dużym jeziorem w rytmie dobowym. W dzień nad lądem tworzy się niż baryczny, a nad morzem wyż baryczny. Wiatr wieje z morza na ląd. W nocy nad morzem tworzy się niż, a nad lądem wyż, co powoduje zmianę kierunku wiania wiatru. Wieje on znad lądu w kierunku morza.
Monsun to wiatr wiejący w rytmie sezonowym w lecie znad morza na ląd, a w zimie odwrotnie. Wieje np. w Południowo-Wschodniej Azji czy we Wschodniej Afryce.
 

46. Rozkład temperatury powietrza i opadów na Ziemi oraz czynniki, od których te rozkłady są uzależnione
Rozkład temperatury powietrza przy powierzchni Ziemi uzależniony jest od:
- rodzaju podłoża;
- ukształtowania terenu;
- krążenia powietrza;
prądów morskich.
Cechy rozkładu temperatury powietrza na powierzchni Ziemi:
- temperatura powietrza obniża się w kierunku biegunów (im wyższa szerokość geograficzna, tym mniejsza dostawa energii słonecznej);
- w lecie jest cieplej na lądach niż nad oceanami, odwrotnie zaś w zimie (powolne nagrzewanie i ochładzanie wody);
- w pobliżu zwrotników temperatury osiągają najwyższe wartości.
Rozkład opadów na Ziemi:
- najwyższe ilości opadów występują w strefie równikowej i na Madagaskarze oraz w strefach umiarkowanych na obszarach dowietrznych gór;
- najniższe ilości opadów występują w strefach zwrotnikowych i okołobiegunowych.
 

47. Miejsca charakteryzujące się skrajnymi wartościami temperatur i opadów oraz wpływ szerokości geograficznej na rozkład temperatury powietrza i opadów
Dżibuti – 68oC – najwyższa odnotowana temperatura;
Stacja Wostok na Antarktydzie -88oC – najniższa odnotowana temperatura;
Czerrapundżi – 12 000 mm – miasto, w którym odnotowywane są najwyższe ilości opadów;
Sahara, Gobi, Atakama, Kalahari – najniższe ilości opadów.
Patrz zagadnienie 46.
 

48. Składniki pogody i sposoby ich pomiaru
Składniki pogody:
- temperatura powietrza (termometry w skali: Celsjusza, Fahrenheita, Kelvina;
xoC=(9/5xo+32o)F;
xoF=5/9(xo-32o)C;
toC=ToK-273o;
T0K=toC+273o;
- wilgotność (higrometr);
- zachmurzenie (chmury: pierzaste, kłębiaste, warstwowe);
- opad (deszczomierz);
- ciśnienie atmosferyczne (barometr);
- wiatr (wiatromierz).
 

49. Charakterystyka pogody aktualnie występującej z uwzględnieniem wszystkich składników pogody
Patrz zagadnienie 48, prognoza pogody w telewizji, samodzielna obserwacja.
 

50. Różnice między pogodą, a klimatem
Pogoda – chwilowy stan atmosfery w danym miejscu i czasie.
Klimat – ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji przebieg pogody.
Różnica pomiędzy pogodą, a klimatem jest taka, że pogoda może się wciąż zmieniać na danym obszarze, natomiast klimat jest stały (posiada te same cechy).
 

51. Czynniki klimatyczne
- szerokość geograficzna;
- rozkład lądów i mórz (klimat morski i lądowy);
- wysokość nad poziom morza;
- ukształtowanie terenu i jego ekspozycja;
- prądy morskie;
- szata roślinna;
- pokrywa śnieżna;
- działalność człowieka.
 

52. Strefy klimatyczne
Strefy klimatyczne Ziemi:
- strefa klimatu równikowego (miesięczne temperatury 24-28oC, duża wilgotność, wysokie opady, małe amplitudy temperatury powietrza);
- strefy klimatu zwrotnikowego (temperatura w miesiącu najchłodniejszym 10oC, najcieplejszym do 35oC, sucho poza wschodnimi wybrzeżami, wysokie amplitudy temperatury powietrza);
- strefy klimatu umiarkowanego (klimat morski: temperatura roczna 7-10oC, małe amplitudy temperatury powietrza, opady ok. 700 – 1000 mm. równomierne; klimat lądowy: surowe zimy, upalne lata, duże amplitudy temperatury powietrza, małe opady);
- strefy klimatu polarnego (temperatury powietrza poniżej 0oC, opady 200-300 mm.)
Strefy przejściowe:
- strefa podrównikowa;
- strefa podzwrotnikowa;
- strefa subpolarna.
 

53. Obieg wody w przyrodzie i jej funkcje w życiu człowieka
Obieg wody w przyrodzie powoduje ciągłą wymianę wód na Ziemi. Cykl krążenia wody w ciągu roku jest powtarzany ok. 37 razy. W cyklu krążenia wody należy wyróżnić:
- parowanie (ze zbiorników wodnych, z lądów, transpiracja roślin);
- kondensacja czyli skraplanie się pary wodnej (chmury i mgły);
- opady atmosferyczne (deszcz, grad, śnieg);
- wsiąkanie;
- spływ powierzchniowy i podziemny.
Nad oceanami generalnie dominuje parowanie, natomiast nad lądami opad.
Funkcje wody: życiodajna, życionośna, transportowa, energetyczna, higieniczna, rekreacyjna, estetyczna, itd.
 

54. Podział oceanu światowego i cechy wody morskiej
Wszystkie wody morskie są połączone i tworzą ocean światowy: 361 mln km2:
- Ocean Spokojny (180 mln km2);
- Ocean Atlantycki (106 mln km2);
- Ocean Indyjski (75 mln km2).
Części oceanów stanowią morza i zatoki, np.:
- morza otwarte – szeroko połączone z oceanem: Morze Północne;
- morza śródziemne – połączone z oceanem tylko cieśninami: Morze Śródziemne, Morze Czarne, Morze Bałtyckie;
- morza przybrzeżne – oddzielone od oceanów wyspami lub półwyspami: Morze Południowochińskie.
Średnia głębokość wód morskich wynosi 3 800 m. Są to głębie oceaniczne. Ponadto występują obszary przybrzeżne – szelfy: 0 – 200 m głębokości, a także rowy, z których najgłębszym na świecie jest Rów Mariański (11 022 m.p.p.m.).
Chemiczny skład wody morskiej: NaCl, MgCl2, MgSO4, CaSO4.
Najbardziej zasolone wody są w okolicy zwrotników: Morze Czerwone (45o/oo), natomiast w kierunku biegunów w związku z odsalaniem wskutek zamarzania i topnienia zasolenia spada do 250/oo.
Średnia temperatura wód oceanicznych wynosi 17oC. W okolicach równika jest najwyższa (28oC), a w okolicach biegunów najniższa (-2oC).
 

55. Rodzaje mórz i ich cechy charakterystyczne
Patrz polecenie 54.
 

56. Rodzaje ruchów wód oceanicznych. Przykłady prądów ciepłych i zimnych
Ruchy wód oceanicznych:
- falowanie, wyzwalane przez wiatry czy wybuchy wulkanów;
- pływy, wzajemne przyciąganie Księżyca, Słońca i Ziemi;
- sejsze, ruchy wód wywołane różnicami ciśnień.
Prądy morskie:
Ciepłe prądy: Zatokowy, Kuro-Siwo, Północnopacyficzny;
Zimne prądy: Peruwiański, Benguelski, Zachodnioaustralijski.
Przyczyną wyzwalania się prądów morskich są wiatry, różnice poziomu morza, fala przypływowa.
 

57. Czynniki wpływające na tempo wsiąkania wody w grunt
- porowatość podłoża;
- przepuszczalność;
- równinność terenu;
- bujna roślinność;
- gwałtowność opadów;
- temperatura.
 

58. Strefy i rodzaje wód podziemnych
Strefy wód podziemnych:
- strefa aeracji – pory i szczeliny w skałach są wypełnione powietrzem i wilgocią glebową, w skład której wchodzi woda higroskopijna, błonkowata, włoskowata, woda wsiąkająca w grunt;
- strefa saturacji – pory i szczeliny w skałach wypełnia woda, strefy są oddzielone od siebie tzw. zwierciadłem wody, a od spodu ogranicza je warstwa nieprzepuszczalna.
Rodzaje wód podziemnych:
- wody zaskórne, które nasycają wszystkie przestwory w płytkiej warstwie gruntu, powodują one zakwaszenie, wzmagają procesy gnilne, często są zanieczyszczone, w zimie zamarzają;
- wody gruntowe, głębokie i przefiltrowane o małych wahaniach temperatury;
- wody artezyjskie, występujące w utworach skalnych, przepuszczalnych o kształcie rozległego zagłębienia i ograniczonych od spodu skałami nieprzepuszczalnymi.
 

59. Bieg rzeki od źródła do ujścia, profil podłużny rzeki, najdłuższe rzeki świata
Profil podłużny rzeki.
Bieg górny – przeważnie wysoki spadek, skalne wodospady, największa siła transportowa, dominuje erozja wgłębna, dolina rzeki ma kształt litery V.
Bieg środkowy – mniejszy spadek, wleczony jest drobny materiał skalny, tworzą się zakola rzeczne (meandry), dominuje erozja boczna.
Bieg dolny – zanika siła transportowa, wzrasta akumulacja materiału, często tworzy się delta. Ujście rzeki jest lejkowate jedynie wtedy, gdy morze jest głębokie, a jego wody ruchliwe.
Wielkie rzeki: Nil, Amazonka, Jangcy, Missisipi, Kongo, Wołga.
 

60. Rodzaje ustrojów rzecznych w zależności od sposobu zasilania rzeki
Ustrój rzek:
- lodowcowy (np. rzeki Indus i Brahmaputra w górnym biegu);
- śnieżny (Lena czy Indygirka w dolnym biegu);
- deszczowy (np. polskie rzeki na pobrzeżu);
- śnieżno-deszczowy (np. Wisła, większość rzek Polski).
 

61. Podział jezior ze względu na ich genezę z uwzględnieniem konkretnych przykładów
Jeziora to naturalne obniżenie terenu wypełnione wodą, która nie podlega swobodnej wymianie z wodami wszechoceanu.
- jeziora tektoniczne (Bajkał, Tanganika);
- jeziora wulkaniczne (w Masywie Centralnym we Francji);
- jeziora polodowcowe (Wigry, morskie Oko);
- jeziora nadbrzeżne (Łebsko);
- jeziora zakolowe (Koło Tynieckie nad Wisłą koło Krakowa);
- jeziora krasowe.
 

62. Rodzaje lodowców i warunki ich powstawania
Lodowce zajmują ponad 15 mln km2. Występują powyżej górnej granicy śniegu na spłaszczonych powierzchniach.
Rodzaje lodowców:
- lodowce typu alpejskiego (lodowce łączące się w dolinie);
- lodowce piedmontowe (lodowce gęsto rozcinające krawędzie gór i łączące się);
- lodowce fieldowe (powstają na wysokich płaskowyżach);
- lodowce szelfowe (przy brzegach morskich);
- lądolody (ogromne pokrywy lodu o wypukłym kształcie).
 

63. Kształt i ruch lodowca górskiego
Lodowiec wypełnia spłaszczone powierzchnie ponad granicą wiecznego śniegu. Osadzający się śnieg, którego dostawa przeważa nad topieniem się, przekształca się w firn. Od spodu masy lodowca przemieszczają się nieco szybciej w kierunku doliny szlifując wraz z materiałem skalnym podłoże. Wykształca się zagłębienie nazywane karem lodowcowym, oddzielone od reszty doliny progiem skalnym. Przemieszczający się lodowiec przekracza próg skalny i dalej w postaci jęzora zmierza w kierunku niższych wysokości i poniżej granicy wiecznego śniegu ulega roztopieniu. Niesiony wraz z nim materiał skalny pochodzący z rozdrobnienia skał osadza się, tworząc moreny.
Dostawa>Ablacja = Transgresja; Dostawa<Ablacja = Recesja; Dostawa = Ablacja = Stagnacja.
 

64. Formy powstałe na skutek działalności lodowca i wód polodowcowych. Miejsca na terenie Polski, gdzie występują te formy
Formy polodowcowe:
1. Formy powstałe w wyniku niszczącej działalności lodowca:
- mutony (w Dolinie Pięciu Stawów Polskich);
- misy, niecki i zagłębienia;
- zagłębienie końcowe;
2. Formy powstałe w wyniku przeobrażającej działalności lodowca:
- kary lodowcowe (np. Morskie Oko);
- doliny U-kształtne (np. Dolina Rybiego Potoku);
- doliny zawieszone (np. Dolina Roztoki w stosunku do Doliny Rybiego Potoku);
3. Formy powstałe w wyniku akumulacyjnej działalności lodowców:
- moreny czołowe (np. morena w miejscu, gdzie leży schronisko nad Morskim Okiem);
- moreny boczne (np. Kalatówki w Tatrach);
- moreny środkowe;
- moreny denne (większość podłoża tatrzańskich dolin);
4. Formy powstałe w wyniku erozyjnej i akumulacyjnej działalności wód lodowcowych:
- sandry (na północ od Białegostoku);
- pradoliny (np. Warszawsko-Berlińska);
- eratyki;
- ozy;
- kemy;
- jeziora rynnowe (np. J. Jeziorak, większość jezior mazurskich).
 

65. Podobieństwa i różnice pomiędzy działalnością rzek i lodowców
Zarówno rzeki jak i lodowce niszczą, przeobrażają rzeźbę oraz akumulują materiał, który wcześniej przez nie był przemieszczony.
Rzeka w górnym jej biegu wcina się w dolinę, tworząc charakterystyczny kształt doliny podobny do litery V, lodowiec natomiast tak utworzoną dolinę przeobraża na kształt litery U.
Rzeki czasem łączą się ze sobą, a ich wody mieszają się ze sobą wraz z niesionym materiałem. Lodowce również mogą się łączyć ze sobą, ale nigdy się nie mieszają, gdyż rozdziela je morena środkowa.
Rzeki osadzają materiał zwłaszcza przy ujściach, kiedy siła transportowa jest już zbyt mała. Jest to materiał posortowany od najgrubszego materiału do najdrobniejszego. Lodowce u swego czoła pozostawiają nie sortowany materiał w postaci moreny czołowej.
Poniżej wodospadów rzeki tworzą się przegłębienia, lodowce również tworzą takie przegłębienia w postaci karów lodowcowych.
 

66. Podział minerałów ze względu na skład chemiczny i cechy fizyczne. Przykłady konkretnych minerałów
Minerał, to naturalny składnik skorupy ziemskiej, jednorodny fizycznie i chemicznie, powstający głównie na skutek krystalizacji stygnącej magmy.
Ze względu na skład chemiczny wyróżniamy minerały jako:
- pierwiastki rodzime: złoto, srebro, platyna, diament;
- kruszce, czyli chemiczne związki metali o dużym ciężarze właściwym: piryt, blenda cynkowa;
- tlenki i wodorotlenki: kwarc, magnetyt, hematyt;
- chlorowce: sól kamienna;
- sole kwasów tlenowych: kalcyt, dolomit, skalenie;
- węglowce: bursztyn, asfalt.
Cechy fizyczne minerałów: postać i pokrój (związane z atomową budową wnętrza kryształu), twardość (1-talk, 2-gips, 3-kalcyt, 4-fluoryt, 5-apatyt, 6-ortoklaz, 7-kwarc, 8-topaz, 9-korund, 10-diament), łupliwość (zdolność minerałów do dzielenia się w określonych płaszczyznach), barwa, rysa, przeźroczystość, połysk.
 

67. Podział skał osadowych
Skały osadowe, powstałe w wyniku nagromadzenia się minerałów pochodzących z niszczenia innych skał, szczątków organizmów żywych, czy wytrąconych związków chemicznych z roztworu wodnego. Dzieli się je na:
- skały okruchowe, powstałe z produktów rozkruszania innych skał: żwiry, zlepieńce, piaski, piaskowce, iły, gliny, margle;
- skały pochodzenia organicznego, powstałe ze szczątków organizmów roślinnych i zwierzęcych: wapienie, węgiel, ropa naftowa, torf;
- skały pochodzenia chemicznego, powstałe w wyniku wydzielania minerałów z roztworu: gips, anhydryt, sól kamienna.
 

68. Charakterystyka procesów, które musiałyby towarzyszyć przemianom skały magmowej w osadową czy przeobrażoną
Skały osadowe mogą powstać poprzez rozkruszenie skały macierzystej (np. magmowej) na skutek czynników fizycznych takich jak: zmiana temperatury, zwłaszcza w okolicy 00C (zjawisko zamrozu), kiedy do szczelin międzyskalnych dostanie się wilgoć, zjawiska krystalizacji roztworów wodnych w szczelinach skalnych (np. soli), niszczenie wietrzne (uderzanie ziarenek piasku o skałę), niszczenie poprzez fale (abrazja).
Skały przeobrażone mogą powstać w wyniku przemian (zmiany budowy, składu mineralnego, chemicznego) skał magmowych lub osadowych np. pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia oraz różnych czynników chemicznych.
Przeobrażeniom skał towarzyszy nieraz powstawanie złóż mineralnych.
 

69. Sposoby odtwarzania przebiegu wydarzeń na Ziemi
Zasada aktualizmu – w przeszłości procesy geologiczne przebiegały w taki sposób, jak obecnie.
Wiek względny określa się na podstawie rodzaju skał, wzajemnego ułożenia warstw skalnych i zawartych w nich skamieniałości, czyli skamieniałych szczątków lub odcisków organizmów.
Wiek bezwzględny oblicza się na podstawie połowicznego rozpadu pierwiastków radioaktywnych (w określonym czasie połowa masy każdego pierwiastka radioaktywnego rozpada się, np. uran 238 – 4,5 mld lat, węgiel o liczbie atomowej 14 po 5 570 lat). Wiek bezwzględny podaje się w latach.
 

70. Sposoby określania wieku skał
Patrz zagadnienie 69.
 

71. Najważniejsze wydarzenia, które miały miejsce w czasie trwania poszczególnych er na Ziemi
Prekambr (4,5 mld lat temu). Dzieli się na:
- Archaik – od powstania skorupy ziemskiej do pojawienia się na niej życia. W tym czasie pojawiła się woda po skropleniu pary wodnej, miały miejsce częste ruchy górotwórcze i zjawiska wulkaniczne co było skutkiem istnienia cienkiej skorupy. Skały z tej epoki są zmetamorfizowane;
- Proterozoik – pojawiły się pierwsze skały osadowe: piaskowce i zlepieńce i najprostsze formy życia biologicznego.
Występowanie skał z tego okresu: Sudety – Masyw Śnieżnika.
Złoża z tego okresu: złoża żelaza w Szwecji, w Krzywym Rogu.
Paleozoik (600 – 220 mln lat temu). Świat zwierzęcy był reprezentowany przez zwierzęta morskie (w kambrze i ordowiku – trylobity, w sylurze – graptolity), kręgowce – ryby (sylur), później płazy (dewon), i gady (perm). Świat roślinny był reprezentowany przez: glony, pierwsze rośliny lądowe – psylofity (dewon) i nagozalążkowe, później skrzypy i widłaki, paprocie (karbon.
Ruchy górotwórcze: kaledońskie (sylur, dewon – Irlandia, Szkocja, Norwegia) i hercyńskie (karbon, perm – pd. Anglia, Masyw Centralny, Sudety, Góry Świętokrzyskie).
Złoża z tego okresu: węgiel, sól kamienna i sole potasowe na Kujawach, łupki miedzionośne z okolic Bolesławia i Złotoryi.
Mezozoik (220 – 70 mln lat temu) – kilkukrotne zalewy morskie, powstały osady morskie pochodzenia organicznego, powstał Ocean Atlantycki na skutek rozpadu lądów. Rozwinęły się pierwsze ssaki i ptaki. Świat roślin zdominowały rośliny okrytozalążkowe. Pod koniec kredy masowo wymierają gady.
Złoża z tego okresu: dolomity z rudą cynku i ołowiu w okolicy Olkusza, rudy żelaza w okolicy Częstochowy, fosforyty i kreda na Wyżynie Lubelskiej.
Kenozoik(70 mln lat temu do teraz) – w wyniku alpejskich ruchów górotwórczych zostały wypiętrzone: Pireneje, Alpy, Karpaty, Apeniny, Bałkany, Kaukaz, G. Dynarskie, Himalaje, G. Kordyliery, Andy itd. Nastąpiło też plejstoceńskie zlodowacenie. Świat organiczny upodobnił się do obecnego. Największym wydarzeniem było pojawienie się człowieka pod koniec trzeciorzędu.
Złoża z tego okresu: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel brunatny, bursztyn, piaski, żwiry, torfy.
 

72. Przykłady ruchów górotwórczych na Ziemi i górotwory, które w ich wyniku się formowały
Patrz zagadnienie 71.
 

73. Teorie powstania wielkich współczesnych form powierzchni Ziemi ze szczególnym uwzględnieniem teorii tektoniki płyt
Teorie powstania wielkich współczesnych form powierzchni Ziemi:
1. Marszczenie się Ziemi na skutek ochładzania i kurczenia się.
2. Teoria Wegenera – kontynenty są częściami wielkiego kontynentu, który rozpadł się na skutek ruchu obrotowego Ziemi i przyciągania Słońca i Księżyca, o czym świadczy podobieństwo zarysów lądów po obu stronach Oceanu Atlantyckiego.
3. Teoria tektoniki płyt – Skały przemieszczone wskutek ruchów skorupy ziemskiej tworzą struktury tektoniczne (odpowiednie ułożenie skał i warstw skalnych. Źródłem tych ruchów jest ciepło wnętrza Ziemi powodujące konwekcyjne przemieszczanie się płaszcza Ziemi. W miejscach, gdzie prądy konwekcyjne wstępują, materia płaszcza wydostaje się na powierzchnię ( w postaci wylewów wulkanicznych – bazaltowych) i tworzą się grzbiety śródoceaniczne (narasta skorupa). Strefy te nazywane są strefami spredingu. W nich tworzą się rowy tektoniczne zwane ryftami. W miejscach, gdzie prądy oceaniczne zstępują, następuje wciąganie skorupy oceanicznej do wnętrza Ziemi. Strefy te nazywane są strefami kolizji.
 

74. Podstawowe struktury tektoniczne
Skały przemieszczone wskutek ruchów skorupy ziemskiej tworzą struktury tektoniczne (odpowiednie ułożenie skał i warstw skalnych).
Platforma to starokrystaliczne, głębsze podłoże przykryte warstwami skał osadowych, ułożonych niemal poziomo.
Tarcza to podłoże platform wyłaniające się miejscami spod pokrywy skał osadowych.
Uskoki to przesunięcia warstw skalnych wzdłuż powierzchni pęknięcia. Rodzaje uskoków: pionowy, normalny, odwrócony.
Niecka – zapadnięte w środkowej części obszaru warstwy skalne.
Monoklina to warstwy skalne łagodnie nachylone w jednym kierunku.
Płaszczowina to fałd leżący z wytartym skrzydłem dolnym.
Fałd – faliste ułożenie warstw skalnych. Stadia rozwoju fałdu: prosty, pochyły, obalony, płaszczowina.
 

75. Stadia rozwoju płaszczowiny i gór fałdowych
Patrz zagadnienie 74.
Góry fałdowe powstają w miejscu geosynklin czyli ogromnych obniżeń, powstałych na skutek wewnętrznych pionowych prądów zstępujących magmy. Obniżenia następnie się zacieśniały, a materiał osadzający się w środku był fałdowany. Kiedy pionowe prądy ustały, cały sfałdowany materiał wydźwignął się tworząc góry.
 

76. Ukształtowanie powierzchni Ziemi
Powierzchnia graniczna pomiędzy litosferą, a atmosferą lub hydrosferą jest nieregularna. Składa się ona z szeregu form, które powstają w wyniku ciągłych przemian. Na te przemiany wpływają czynniki zewnętrzne (wietrzenie i erozja) i wewnętrzne (np. trzęsienia Ziemi, zjawiska wulkaniczne, plutoniczne, ruchy górotwórcze).
Łańcuchy górskie (od Gór Południowochińskich, przez Himalaje, Kaukaz, Karpaty, Alpy, Pireneje, po góry Południowo-Zachodniej Afryki i wokół Pacyfiku) z najwyższym szczytem Czomolungma (8848 m.n.p.m.);
Wyżyny o wyrównanej powierzchni na bezwzględnej wysokości nawet do kilku tysięcy metrów (np. Wyżyna Tybetańska);
Niziny – obszary nieznacznie wyniesione, do 300 m.n.p.m. (np. Nizina Wschodnioeuropejska, czy Środkowoeuropejska);
Szelf czyli przedłużenie nizin do 200 m.p.p.m. znajdujące się pod wodą morską.
Dno oceanu, które jest oddzielone od szelfu stokiem oceanicznym, a jego średnia głębokość wynosi 3 800 m.p.p.m.
Rowy oceaniczne stanowią największe głębie oceaniczne (np. Rów Mariański 11022 m.p.p.m.).
 

77. Czynniki kształtujące formy powierzchni Ziemi
Czynniki zewnętrzne: wietrzenie, erozja;
Czynniki wewnętrzne: trzęsienia Ziemi, plutonizm, wulkanizm, ruchy górotwórcze i lądotwórcze.
Trzęsienie Ziemi to zjawisko drgania skorupy ziemskiej, wywołane naprężeniami, a w następstwie pęknięciami i przesunięciem w skorupie ziemskiej.
Zjawiska plutonizmu, czyli podziemnego przemieszczania się magmy.
Zjawiska wulkaniczne – wypływ magmy na powierzchnię Ziemi.
Ruchy górotwórcze (orogeniczne):
- na skutek prądów konwekcyjnych tworzą się obniżenia – geosynkliny wypełniające się osadami. Po ustaniu ruchów konwekcyjnych wypiętrzają się izostatycznie (izostazja – równowaga grawitacyjna);
- podsuwanie się kier oceanicznych lub kontynentalnych pod kontynenty.
Ruchy lądotwórcze (epejrogeniczne) – powolny ruch dużych powierzchni skorupy ziemskiej w astenosferze.
Wietrzenie, czyli proces rozpadu i rozkładu skały, którego wynikiem jest zwietrzelina.
Erozja, czyli niszczenie np. w wyniku działalności wód, lodowców, wiatru itp.
 

78. Trzęsienia Ziemi i prawidłowości ich występowania
Patrz zagadnienie 76 i 77.
Trzęsienia Ziemi mają naturę ruchu falowego rozchodzącego się od hipocentrum (ogniska trzęsień) w postaci fal podłużnych i poprzecznych). Na powierzchni pionowo nad hipocentrum jest tzw. epicentrum.
Rozmieszczenie obszarów, na których pojawiają się trzęsienia Ziemi, jest związane z przebiegiem granic między płytami litosfery lub z działalnością wulkaniczną. Platformy prekambryjskie są obszarami asejsmicznymi.
 

79. Przykłady różnych zjawisk wulkanicznych i plutonicznych
Patrz zagadnienie 77.
Rodzaje zjawisk plutonicznych: dajki (zastygła magma w szczelinach skalnych), batolity (zastygła magma zajmująca przestrzeń o znacznych rozmiarach pod powierzchnią Ziemi), lakkolity (zastygła magma w kształcie soczewki pomiędzy warstwami skalnymi).
Stożki wulkaniczne – wzgórza lub góry o kształcie stożkowym, z których tzw. kraterem wydobywa się magma na powierzchnię Ziemi. Wydobywająca się magma może być bazaltowa (płynna) lub andezytowa (z bombami wulkanicznymi, lapillami i popiołem wulkanicznym).
 

80. Przykłady wietrzenia mechanicznego i chemicznego, dominacja danego typu wietrzenia w różnych strefach klimatycznych
Mechaniczne wietrzenie polega na rozdrabnianiu skały. Woda wnika w mikroskopowe zluźnienia między kryształami, a następnie bardzo duża cieplna rozszerzalność wody powoduje rozsypywanie się skały na ziarna. Granit w klimacie wilgotnym byłby skałą bardzo podatną na wietrzenie, piargi w Tatrach). W klimacie suchym, parująca woda osadza w szczelinach skalnych sole i tlenki metali, które krystalizując, rozsadzają skały. W klimacie zimnym odbywa się krystalizacja lodu – wietrzenie mrozowe. Wietrzenie mechaniczne ułatwiają też organizmy, np. glony, porosty, korzenie.
Wietrzenie chemiczne polega na zmianie składu mineralnego skały, czyli doprowadza do jej rozkładu. Woda wzbogacona w CO2 i sole, rozpuszcza minerały w skale, a roztwór usuwa na zewnątrz. Proces ten nazywany jest krasowieniem.
Wietrzenie chemiczne jest intensywniejsze w klimacie wilgotniejszym i cieplejszym, natomiast wietrzenie mechaniczne jest intensywniejsze w klimacie, gdzie zmiany termiczne często przekraczają zerowy punkt skali.
 

81. Przykłady niszczącej i budującej działalności czynników zewnętrznych: grawitacji, wiatru, wód płynących, lodowców, wód morskich
Skała traci swoją spoistość stając się zwietrzeliną, a następnie ulega denudacji grawitacyjnej: obrywają się bloki skalne, osypuje się drobny materiał ziarnisty. Okruchy skalne pozostawiają ślad w postaci żlebu u wylotu którego powstaje stożek piargowy.
Osuwanie lub zsuwanie to ruchy odbywające się po powierzchni terenu (nisza, rynna, język osuwiska).
Działalność wiatru: uderzanie niesionymi przez wiatr ziarnami piasku o napotkane przeszkody – erozja eoliczna (korazja). Wynikiem tej niszczącej działalności są: wygłady, grzyby. Natomiast wynikiem akumulacji piasku są wydmy: paraboliczne i barchany.
Rodzaje pustyń: hamada – kamienista; serir – żwirowa; erg – piaszczysta.
Działalność wód płynących: erozja wgłębna, denna, boczna i akumulacja. Patrz zagadnienie 59.
Działalność lodowców. Patrz zagadnienie 64.
Działalność morza powoduje powstanie różnych rodzajów wybrzeży:
- fiordowe – w wyniku zalania dolin lodowcowych (np. w Norwegii);
- szerowe – w wyniku zalania terenów pagórkowatych rzeźby polodowcowej (np. Finlandia, Szwecja);
- riasowe – w wyniku zalania gór ułożonych skośnie do brzegu (np. Irlandia, Hiszpania, Pd-Wsch. Chiny);
- dalmatyńskie – w wyniku zalania gór ułożonych równolegle do wybrzeża (np. Chorwacja);
- mierzejowo-zalewowe – w wyniku osadzania się niesionego przez prąd materiału.
Niszczenie brzegów przez fale (abrazja):
- nisza abrazyjna – wgłębienie powstałe u podstawy urwiska;
- platforma brzegowa – dno u podnóża klifu (plaża).
 

82. Rozwój rzeźby krasowej, formy występujące na obszarach krasowych
Zjawiska krasowe (rozpuszczanie skał wapiennych, dolomitów, gipsów i soli w wodzie zawierającej CO2):
- żłobki, lejki – obniżenia na skrzyżowaniu szczelin skalnych;
- uwały – zagłębienia w miejscach zapadania się jaskiń;
- polia – rozległe zagłębienia powstałe z połączenia uwałów;
- ponory i wywierzyska;
- jaskinie, stalaktyty, stalagmity, stalagnaty.
 

83. Rodzaje wybrzeży morskich. Wskazywanie odpowiednich przykładów w atlasie
Patrz zagadnienie 81.
 

84. Etapy tworzenia się gleby i czynniki glebotwórcze. Różnice pomiędzy glebą, a zwietrzeliną
Etapy powstawania gleby:
- wietrzenie: rozdrabnianie skał, wzrost przepuszczalności;
- pojawienie się mikroflory i fauny glebowej, ich obumieranie i tworzenie się próchnicy;
- wykształcenie zdolności do zaspokajania odżywczych potrzeb żyjących w niej roślin przez dostarczanie składników pokarmowych i wody (żyzność).
Podstawowe czynniki glebotwórcze to: klimat, szata roślinna, stosunki wodne.
Gleba składa się nie tylko z luźnych cząstek mineralnych, jak zwietrzelina, ale również z cząstek organicznych, wody i powietrza. Ponadto zachodzą w niej przemiany substancji organicznych w nieorganiczne i odwrotnie.
 

85. Poziomy glebowe i gleby, które mają najlepiej rozwinięty dany poziom
Przemieszczanie cząstek w glebie powoduje wykształcenie się w niej poziomów:
- nie rozłożona ściółka leśna;
- poziom próchniczy (np. czarnoziemy);
- poziom wymywania (rozpuszczanie cząstek próchniczych i substancji mineralnych przez kwasy organiczne, barwa biała krzemionki, np. bielice);
- poziom wmywania (osadzają się elementy wymyte z wyższego poziomu, rdzawoszare lub brunatne zabarwienie, np. gleby brunatne);
- poziom glejowy (na glebach zabagnionych, brak dostępu tlenu, np. gleby bagienne);
- skała macierzysta.
 

86. Gleby strefowe i ich cechy
Gleby tundrowe – (klimat polarny) słabo wykształcone i często zabagnione;
Gleby bielicowe – (klimat umiarkowany chłodny) na obszarze lasów szpilkowych, intensywne wymywanie;
Gleby brunatne – (klimat umiarkowany ciepły) pod lasami liściastymi, więcej związków żelaza;
Czarnoziemy – (klimat umiarkowany suchy) pod roślinnością stepową, dobrze rozwinięty poziom próchniczy, małe wymywanie,
Gleby kasztanowe – (klimat ciepły suchy) więcej tlenków żelaza, mniejszy poziom próchniczny;
Szaroziemy – (klimat zwrotnikowy) profil słabo rozwinięty, zasolenie, mała żyzność;
Gleby laterytowe, czerwone – (klimat gorący wilgotny) duża dostawa próchnicy, ale też szybka jej mineralizacja, duża miąższość, słabo wykształcony poziom próchniczny, silne zakwaszenie.
 

87. Przyczyny powstawania gleb astrefowych
Występowanie gleb astrefowych jest uzależnione: od rodzaju podłoża, stosunków wodnych, warunków klimatycznych, bliskości dolin, np.:
Rędziny – gleby powstające na podłożu węglanowym;
Mady – gleby powstające z namułów rzecznych;
Gleby bagienne – silnie zakwaszone z poziomem glejowym;
Gleby górskie – słabo wykształcone.
 

88. Rodzaje gleb występujących w Polsce
Bielice i gleby brunatne są najpowszechniejsze w Polsce i występują na utworach polodowcowych, w miejscach, gdzie rosną lasy liściaste i iglaste.
Czarnoziemy – okolice Miechowa, Sandomierza, Zamościa.
Czarne ziemie – Kujawy, na południe od Wrocławia.
Rędziny – Wyżyna Małopolska i Lubelska.
Bagienne – w dolinie Biebrzy.
Mady – na Żuławach Wiślanych i w dolinach rzek.
Gleby górskie – w górach.
 

89. Świat roślinny wybranych stref z analogicznym – pięter roślinnych
Roślinność niektórych pięter roślinnych wykazuje podobieństwo z roślinnością stref.
Np. piętro regla dolnego w Tatrach, gdzie występują zarówno lasy liściaste jak i mieszane odpowiada strefie roślinności występującej w klimacie umiarkowanym ciepłym; piętro regla górnego, w którym są już właściwie tylko lasy iglaste, odpowiada strefie roślinności występującej w klimacie umiarkowanym chłodnym (tajga). Dalej analogicznie hale odpowiadają w przybliżeniu strefie roślinności tundry. Piętra roślinne na niższych szerokościach geograficznych są jeszcze bardziej zróżnicowane. Oczywiście należy pamiętać o tym, że roślinność poszczególnych pięter to tzw. roślinność astrefowa.
Porównaj z zagadnieniem 90.
 

90. Strefy roślinności i formacje zwierzęce występujące w tych strefach
Strefa równikowa –
Rośliny: wiecznie zielone lasy równikowe: mahoniowiec, hebanowiec, kauczukowiec. Wysokość drzew do 90 m., liany, korzenie szkarpowe, epifity, duże zaciemnienie dna lasu. W strefie nadmorskiej występują lasy namorzynowe ze szczudlastymi korzeniami;
Zwierzęta: małpy, jaszczurki (kameleony), węże, papugi, ptaki rajskie, hipopotamy, bawoły, jaguary.
Strefa podrównikowa –
Rośliny: sawanny: trawy do 5 m. wraz z rosnącymi pojedynczo drzewami, zwłaszcza akacjami czy baobabami;
Zwierzęta: bogactwo zwierząt roślinożernych: antylopy, zebry, żyrafy, słonie, nosorożce, a także lwy i lamparty, węże, krokodyle i strusie.
Strefa zwrotnikowa –
Rośliny: obszary pustynne i półpustynne: sukulenty, kaktusy aloesy, opuncje, roślinność efemeryczna;
Zwierzęta: antylopy, wielbłądy, szakale, hieny, sępy, szarańcza.
Strefa podzwrotnikowa (odmiana monsunowa – susze zimą) –
Rośliny: (odmiana monsunowa – susze zimą) magnolie, bambusy; (odmiana śródziemnomorska – susze latem) niskie drzewa i krzewy, twardolistne lasy i zarośla: pistacje, mirty, oleandry, oliwki, cedry, bukszpany, jałowce; (roślinność stepowa) głównie ostnice, ostrokrzewy;
Zwierzęta: króliki, daniele, muflony, skorpiony, ślimaki. Na stepach: gazele, susły, grzechotniki, szarańcza, mrówki.
Strefa umiarkowana ciepła –
Rośliny: lasy liściaste: buki, dęby, klony, jawory, lipy, wierzby, topole, olchy. Rozwinięta jest też warstwa krzewów i runa leśnego.
Zwierzęta: łoś, jeleń, sarna, dzik, żubr, wilk, żbik itp.
Strefa umiarkowana chłodna –
Rośliny: (strefa tajgi): lasy szpilkowe: świerk, sosna, jodła, modrzew oraz runo: paprocie, mchy, porosty, wrzosy.
Zwierzęta: wiewiórka, gronostaj, bóbr, wilk, ryś, żbik, łoś, jeleń, sarna oraz ptaki np. dzięcioły, sikory, sójki, sowy.
Strefa tundry – gleba tylko w lecie rozmarza do niewielkiej głębokości.
Roślinność: brzoza karłowata, wrzosy, borówki, turzyce, mchy, porosty, liczne torfowiska;
Zwierzęta: renifer, lis polarny, zając bielak, niedźwiedź biały.
 

91. Współzależność klimatu, roślinności i gleb
Wszystkie trzy wymienione powyżej elementy są uzależnione od szerokości geograficznej, tzn. w miarę jak szerokość geograficzna wzrasta, zmienia się kąt padania promieni słonecznych (jest coraz mniejszy w stosunku do powierzchni Ziemi). Wraz ze zmianą kąta padania promieni słonecznych różnicuje się klimat (np. temperatura powietrza spada), roślinność (np. począwszy od wiecznie zielonej roślinności do zrzucającej liście na okres niekorzystny), gleby (maleje wielkość dostawy substancji organicznych). Do warunków klimatycznych przystosowuje się odpowiednio roślinność, a od gatunku roślinności i klimatu zależy rodzaj gleby.
 

92. Granice Polski na mapie Europy, kraje sąsiadujące z Polską. Zmiany zasięgu granic Polski od czasu jej powstania
Polska graniczy z siedmioma krajami: Rosją (Obwód Kaliningradzki), Litwa, Białoruś, Ukraina, Słowacja, Czechy, Niemcy.
Granice zostały ustalone na konferencjach w Jałcie i w Poczdamie.
Długość wszystkich granic Polski wynosi 3540 km. Morska granica stanowi 15% wszystkich granic Polski i wynosi 524 km.
Przed powstaniem państwa polskiego, ukształtowały się plemiona: Wiślanie (ziemia krakowska), Polanie (ziemia gnieźnieńska), Goplanie (Kujawy), Mazowszanie, Ślężanie, Pomorzanie, Lędzianie (ziemia sandomiersko-lubelska). Z państwa Polan wywodzili się pierwsi władcy Polski: Mieszko I i Bolesław Chrobry, którzy zjednoczyli ziemie polskie. Później w wieku XIII i XIV Polska utraciła Śląsk, Pomorze Zachodnie i Gdańskie, rozszerzając swe terytorium na wschód m.in. w wyniku połączenia z Litwą.
 

93. Współrzędne geograficzne Polski, przyczyny rozciągłości południkowej i równoleżnikowej
Współrzędne geograficzne Polski:
49000’N (Przełęcz Użocka) - 54050’N (przylądek Rozewie);
14007’E (zakole Odry koło Cedyni) - 24008’E (zakole Bugu koło Hrubieszowa).
Następstwem rozciągłości południkowej jest różnica czasu słonecznego wynosząca 40 minut. Następstwem rozciągłości równoleżnikowej jest różnica trwania dnia między północną, a południową Polską w lecie i w zimie.
 

94. Położenie klimatyczne, geobotaniczne i hydrograficzne Polski
1. Położenie klimatyczne.
Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego wykazującego cechy przejściowe pomiędzy oceanicznym, a kontynentalnym.
Cechuje się on zmiennością pogody wywołaną napływem różnych rodzajów mas powietrza: np. polarnomorskie z Islandii, podzwrotnikowomorskie z Azorów, polarnokontynentalne z Azji, arktyczne z Arktyki, podzwrotnikowokontynentalne z Azji Mniejszej i Afryki.
Rozkład temperatur, opadów i wiatrów – analiza map w Atlasie Polski.
2. Położenie geobotaniczne.
Strefa lasów mieszanych. Sosna – poza Bieszczadami, jodła – północna granica powyżej pasa wyżyn, świerk – Polska południowo-zachodnia i północno-wschodnia, buk – znad dolnej Wisły łukiem ku zachodowi i spowrotem po Roztocze, jawor – poza północno-wschodnią Polską, jarząb szwedzki – północne wybrzeże Polski.
Relikty: wierzba lapońska, ostróżka tatrzańska, brzoza karłowata, dębik ośmiopłatkowy.
Endemity: modrzew polski, warzucha polska.
3. Położenie hydrograficzne.
Polska znajduje się w dorzeczu Wisły i Odry. 99% powierzchni kraju leży w zlewisku Bałtyku.
 

95. Główne elementy budowy geologicznej Polski
- platforma wschodnioeuropejska – zbudowana w podłożu z krystalicznych skał osadowych, przykrytych młodszymi skałami pochodzenia osadowego. Rozciąga się od Półwyspu Jutlandzkiego po Morze Czarne (północno-wschodnia część Polski). Skały krystaliczne odsłaniają się w postaci tarcz: fennoskandynawskiej i bałtyckiej;
- obszar fałdowań paleozoicznych – obejmuje struktury fałdowań kaledońskich i hercyńskich. Północna i północno-zachodnia Europa została ukształtowana głównie przez ruchy kaledońskie. Składa się z utworów prekambryjskich i paleozoicznych, które w Polsce są widoczne np. w Górach Kaczawskich i w okolicach Kłodzka oraz w południowej części Gór Świętokrzyskich. Intruzje magmy w tej strefie doprowadziły do utworzenia się masywów: Karkonoszy, Strzegomia, Strzelina, Ślęży i Tatr.
- obszar fałdowań mezozoicznych – powstało wypiętrzenie na linii: Kołobrzeg-Bydgoszcz-Włocławek- Opoczno – wał kujawsko-pomorski (wysady solne).
- obszar fałdowań alpejskich – obejmuje obszar południowej Europy z najdalej na północ wysuniętymi polskimi Karpatami.
- zlodowacenie plejstoceńskie – obszar Polski był kilkukrotnie zlodowacony. Stąd charakterystyczna polodowcowa rzeźba Polski północnej.
 

96. Cechy charakterystyczne ukształtowania powierzchni Polski i charakterystyka wybranych krain geograficznych
Wzniesienia w m.n.p.m. Powierzchnia Polski w %
Powyżej 1000 - 0,1
500-1000 - 2,9
300-500 - 5,7
0-300 - 91,3
Charakterystyka wybranych krain geograficznych:
Tatry – Stanowią najwyższy masyw łańcucha Karpat. Powstały w wyniku alpejskich ruchów górotwórczych. Rzeźbę typu alpejskiego ze strzelistymi szczytami, stromymi ścianami, licznymi formami polodowcowymi można spotkać w Tatrach Wysokich, a z kopulastymi wierzchołkami, jaskiniami, wąwozami, w Tatrach Zachodnich. Rozdziela je Przełęcz Liliowe. Roślinność Tatr ma układ piętrowy. Trzon krystaliczny Tatr zbudowany jest z różnych odmian granitu i skał przeobrażonych.
Wyżyna Śląska – Fundament wyżyny stanowią węglonośne skały wieku karbońskiego. W związku z wydobyciem węgla powstał najsilniej zurbanizowany i uprzemysłowiony w Polsce Górnośląski Ośrodek Przemysłowy. Wyżyna jest również zbudowana z dolomitów zawierających złoża cynku i ołowiu. We wschodniej części wyżyny znajdują się Pagóry Jaworznickie rozdzielone obniżeniami wypełnionymi piaskami.
Nizina Mazowiecka – stanowi kotlinowate obniżenie. Wysokości bezwzględne wahają się w granicach 60-150 m. Rzeźba jest mało zróżnicowana. Formy są wynikiem procesów denudacyjnych i fluwialnych. Występuje sieć rzeczna o układzie promienistym. Opady są bardzo niskie, ok. 450 mm w ciągu roku. Dawniej obszar był zajęty przez rozległe puszcze, których pozostałością są: Kampinoska, Kurpiowska, Kozienicka.
Pojezierze Mazurskie – rzeźba została wykształcona w wyniku działalności lodowcowej, w której skład wchodzą wzgórza i pagóry moren czołowych, rynny, czy prawie płaskie równiny sandrowe. Duża powierzchnia jest pokryta lasem. Warunki klimatyczne są bardziej skrajne niż na pozostałej części nizinnej obszaru Polski. Wyraźnie zaznacza się wpływ powietrza polarnokontynentalnego z Azji. Cechą klimatu tej krainy są stosunkowo niskie temperatury, duże amplitudy temperatury powietrza i najkrótszy okres wegetacyjny dla roślin.
Pobrzeże Gdańskie – charakterystyczne są dwie długie piaszczyste mierzeje: Wiślana i Helska, kępy zbudowane z gliny i piasków: Swarzewska, Pucka, Oksywska oraz delta usypana przez Wisłę nazywana Żuławami Wiślanymi.
 

97. Podział obszaru Polski na krainy geograficzne i cechy odróżniające poszczególne grupy krain od siebie
I. Karpaty
1. Tatry
2. Podhale
3. Pieniny
4. Beskidy
5. Pogórze Karpackie
II. Obniżenie podkarpackie
1. Kotlina Sandomierska
2. Kotlina Oświęcimska
III. Sudety i Wyżyny
1. Sudety
2. Wyżyna Śląska
3. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska
4. Niecka Nidziańska
5. Wyżyna Kielecko-Sandomierska
6. Wyżyna Lubelska i Roztocze
IV. Równiny peryglacjalne
1. Nizina Śląska
2. Nizina Wielkopolska
3. Nizina Mazowiecka
4. Nizina Podlaska
5. Polesie Lubelskie
V. Obszary rzeźby młodoglacjalnej
1. Pojezierze Wielkopolskie
2. Pojezierze Pomorskie
3. Pojezierze Mazurskie
VI. Pobrzeża Południowobałtyckie
1. Pobrzeże Szczecińskie
2. Pobrzeże Koszalińskie
3. Pobrzeże Gdańskie
Patrz zagadnienie 96 i 76.
 

98. Zmiany liczby ludności świata od początku istnienia człowieka. Prognozy zmian liczby ludności w przyszłości
4000 tyś lat p.n.e – 10 mln;
początek naszej ery – 160 mln;
początek XVII w. – 500 mln;
początek XIX w. – 1000 mln;
1930 r. – 2,5 mld;
1970 r. – 4 mld;
1976 r. 4,5 mld;
Obecnie – powyżej 6 mld.
Przyrost liczby ludności jest gwałtowny zwłaszcza w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo. Rozwój medycyny i wzrost wydajności upraw sprawia, że znacznie mniej ludzi umiera. Gdy jednak wzrasta standard życia rodziny, kształtuje się też wzorzec tzw. rodziny małodzietnej. Dlatego w Europie przyrost naturalny jest bardzo niski, a w niektórych krajach wręcz ujemny. W przyszłości proces wzrostu ludności prawdopodobnie zostanie zahamowany.
 

99. Najważniejsze problemy demograficzne świata
Przyspieszony wzrost liczby mieszkańców Ziemi.
Nierównomierne rozmieszczenie ludności.
Nierównomierne tempo rozwoju społeczno gospodarczego.
 

100. Obszary o największym i najmniejszym stopniu zaludnienia
Obszary o największym stopniu zaludnienia:
- Azja Południowo-Wschodnia (ok. 23%);
- Azja Południowa (ok. 20%);
- Europa poza Skandynawią (ok. 14%);
- rejon Wielkich Jezior w Ameryce Północnej (ok. 3%).
Obszary o najmniejszym stopniu zaludnienia:
- Sahara w Afryce;
- regiony pustyń i półpustyń w Azji Środkowej;
- Skandynawia;
- Kanada;
- Australia
 

101. Przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności na świecie
- odległość od morza;
- wysokość nad poziom morza;
- szerokość geograficzna (strefy klimatyczne);
- rzeźba powierzchni Ziemi;
- rozmieszczenie surowców mineralnych;
- jakość gleb;
- odmienność kultur i dróg kształtowania się społeczeństwa.
 

102. Przykłady zróżnicowania ludności na świecie
Zróżnicowanie pod względem rasowym:
- rasa europeidalna (odmiana biała) – Europa, południowo-zachodnia Azja i północna Afryka;
- rasa mongoloidalna (odmiana żółta) – gałąź azjatycka: północna i wschodnia Azja i północny skrawek Ameryki Północnej (eskimosi), gałąź amerykańska: pozostałe obszary obu Ameryk;
- rasa negroidalna (odmiana czarna) – Afryka na południe od Sahary, Australia i Melanezja.
Mieszkańcy:
Mulaci: biała i czarna, Metysi: biała i żółta; Zambosi: czarna i żółta.
Zróżnicowanie pod względem językowym:
Chiński, hindi i urdu, angielski, hiszpański, rosyjski, indonezyjski, arabski, portugalski, japoński, niemiecki, francuski.
Zróżnicowanie pod względem narodowościowym. Elementy więzi narodowej: - język (np. Polska w okresie zaborów); - jedność terytorialno-polityczna (np. Szwajcaria, Kanada);
Zróżnicowanie pod względem religijnym: chrześcijaństwo, islam, hinduizm i buddyzm, konfucjanizm, judaizm.
 

103. Rasy ludzkie i obszary ich pierwotnego występowania
Patrz zagadnienie 102.
 

104. Podział migracji wg różnych kryteriów
Podział migracji:
- ze względu na trwałość: migracje stałe (bezpowrotne); migracje okresowe (np. w celach zarobkowych);
- ze względu na kierunek: migracje zewnętrzne (zagraniczne); migracje wewnętrzne (krajowe);
- ze względu na przyczyny: migracje ekonomiczne (polepszenie materialnych warunków bytu); migracje pozaekonomiczne (przyczyny polityczne, religijne, rodzinne).
 

105. Przykłady migracji na świecie
- emigracja z Europy do Ameryki Północnej;
- emigracja z Europy do Ameryki Południowej;
- emigracja z Europy do Australii;
- przymusowa emigracja niewolników z Afryki do Ameryki Północnej;
- przemieszczenia ludności między Indiami, a Pakistanem;
- migracje ludności w czasie I i II wojny światowej.
 

106. Historia migracji w Polsce i ich przyczyny
- zsyłki powstańców na Syberię w XIX w.;
- emigracja w celach zarobkowych do USA na początku XX w.;
- deportacja Polaków na roboty przymusowe do Niemiec w czasie II wojny światowej;
- ruchy ludności po II wojnie światowej (zasiedlanie ziem zachodnich, migracja ze wsi do miast).
 

107. Obszary występowania Polonii
Najwięcej ludności polskiego pochodzenia występuje w Stanach Zjednoczonych w rejonie Wielkich Jezior, zwłaszcza w Chicago, Detroit, w stanie Nowy York. Duża liczba Polaków jest też we Francji i Niemczech. W wymienionych powyżej krajach Polacy znaleźli się poszukując łatwiejszej formy zarobku lub emigrując z Polski w okresach prześladowań.
Ludność polskiego pochodzenia znajduje się też na Białorusi (obwód grodzieński), na Litwie (okolice Wilna), na Ukrainie (obwód żytomierski, lwowski). Polacy mieszkają też w Brazylii, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Australii itd.
 

108. Udział ludności w poszczególnych sektorach zatrudnienia w różnych typach krajów
Udział poszczególnych sektorów w krajach wysoko i słabo rozwiniętych gospodarczo:

Typy krajów

Sektor I - rolnictwo

Sektor II - przemysł

Sektor III - Usługi

Kraje wysoko rozwinięte

poniżej 20%

ok. 30%

powyżej 50 %

Kraje słabo rozwinięte

powyżej 50%

ok. 30%

poniżej 20%

Polska

15%

27%

58%

Sektor usługowy jest zawsze najbardziej rozwinięty w krajach bogatszych, które stać na drogie technologie, automatyzację i mechanizację w dwóch pierwszych działach. Umożliwia to znaczne ograniczenie liczby zatrudnionych w tych działach.
 

109. Podział ludności ze względu na stosunek do pracy i zdolność do pracy zawodowej
Podział ludności ze względu na stosunek do pracy:
- zawodowo czynni;
- zawodowo bierni.
Podział ludności ze względu na zdolność do pracy zawodowej:
- ludność w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat);
- ludność w wieku produkcyjnym (18-65 lat);
- ludność w wieku poprodukcyjnym (powyżej 65 lat).
 

110. Zróżnicowanie wskaźnika aktywności zawodowej kobiet w różnych krajach
W krajach wysoko rozwiniętych większość kobiet bardzo często po urodzeniu dziecka rezygnuje z pracy zawodowej.
W krajach średnio rozwiniętych (np. w Europie Środkowej i Wschodniej) poziom aktywności zawodowej kobiet jest podobny do analogicznej mężczyzn. Jest to podyktowane znacznie niższymi dochodami przypadającymi na jednego pracownika, nie zawsze starczającymi na utrzymanie całej rodziny.
 

111. Przyczyny bezrobocia. Zmiany liczby bezrobotnych w Polsce
W związku z postępem technicznym (automatyzacją, mechanizacją, robotyzacją), dochodzi do znaczącego ograniczenia zapotrzebowania na siłę roboczą. Zmniejsza się ilość wolnych miejsc na rynku pracy – wielu ludzi staje się bezrobotnymi. Bezrobocie jest też związane z bardzo wysokim przyrostem naturalnym, zwłaszcza w krajach słabo rozwiniętych. Istnieje też zjawisko tzw. bezrobocia utajonego. Obejmuje ono ludzi albo pracujących w niepełnym wymiarze godzin, albo otrzymujących zbyt niskie wynagrodzenie.
W Polsce do czasu stanu wojennego praktycznie każdy obywatel miał zagwarantowaną pracę. Obecnie każdy, kto chce się o nią wystarać, musi zgłosić się np. do biura pracy lub samodzielnie jej poszukiwać, udając się do zakładów. Obecnie prawie 3,5 mln Polaków jest traktowanych jako bezrobotni, co przy 18 mln zatrudnionych daje 19%.
 

112. Znaczenie pojęć: megalopolis, aglomeracja, konurbacja
Aglomeracja – zespół miast, z których jedno pełni funkcję nadrzędną (np. aglomeracja łódzka czy warszawska);
Konurbacja – kilka miast pełni równorzędną funkcję (np. Górnośląski Okręg Przemysłowy);
Megalopolis – ogromny obszar zurbanizowany, gdzie zanikają granice pomiędzy miastami (np. wschodnia część USA.
 

113. Funkcje miast, kryteria ich wydzielania
Funkcje miast: miastotwórcza, administracyjna, handlowa, przemysłowa, rzemieślnicza, transportowa, naukowa, uzdrowiskowa.
Kryteria wydzielania miast: prawno-administracyjne, fizjonomiczne (wygląd zewnętrzny), funkcjonalne, wielkościowe.
 

114. Procesy urbanizacyjne
Urbanizacja – proces zmian w sieci osadniczej polegający na zwiększaniu się roli miast istniejących, czy zakładanie miast nowych, przekształcanie dużych wsi w miasta.
Procesy urbanizacyjne: przenoszenie ludności wiejskiej do miast, przestrzenny rozwój miast, zwiększanie się liczby ludności zatrudnionej poza rolnictwem, zmiana stylu życia z wiejskiego na miejski.
 

115. Obszary nadwyżek i niedoborów żywności na świecie
Najwięcej pokarmów, znacznie ponad dzienne zapotrzebowanie człowieka produkuje się i spożywa w Ameryce Północnej, Europie, Australii i Argentynie.
Najmniej pokarmów spożywa się w krajach słabo rozwiniętych, np. w Ameryce Południowej w: Peru, Boliwii, Ekwadorze; w Azji Południowej: Bangladeszu, Bhutanie, Nepalu, Indiach; czy w Afryce: Mozambiku, Etiopii, Ghanie, Mali, Somalii.
 

116. Podstawowe systemy żywieniowe oraz przykłady państw odpowiadających danym systemom
Systemy żywieniowe:
- obfity (więcej niż 2 800 kcal/dobę): Ameryka Północna, Europa, Australia, Argentyna, kraje arabskie;
- normalny (2 400 – 2 600 kcal/dobę): większość krajów Ameryki Południowej, Chiny, RPA;
- głodowy (poniżej 2 000 kcal/dobę): Mozambik, Etiopia, Ghana, Mali, Somalia.
 

117. Możliwości wzrostu produkcji żywności na świecie
Istnieją potencjalne możliwości wzrostu produkcji żywności w świecie. Np. w Chinach po tzw. zielonej rewolucji znacznie wzrosły plony niektórych roślin. Było to spowodowane wprowadzaniem wysokoplennych odmian ryżu, wzrostem nawożenia, stosowaniem bardziej racjonalnych metod w rolnictwie. Ponadto jest jeszcze dużo obszarów na świecie, które przy odpowiednim nawodnieniu mogłyby stać się terenami upraw. Wiele jest też obszarów, gdzie zbyt niskie temperatury uniemożliwiają uprawy. Można by jednak zastosować bardzo kosztowne, ale efektywne tzw. uprawy cieplarniane.
 

118. Zróżnicowanie warunków naturalnych dla rolnictwa w regionie zamieszkania
Wyżyna Śląska jest krainą, w której niektóre warunki naturalne są dość sprzyjające dla rolnictwa: opady są wyższe od średniej krajowej i sięgają nawet 800 mm w ciągu roku, średnie temperatury stycznia z reguły nie są niższe niż -30C, a lipcowe przekraczają nawet 180C. To powoduje, że okres wegetacji wynosi nawet 200-210 dni w ciągu roku. Duże zanieczyszczenie środowiska i koncentracja przemysłu na wyżynie sprawiają jednak, że nie jest to region atrakcyjny dla prowadzenia upraw. Bliskość rynku zbytu spowodowała, że na terenie Wyżyny Śląskiej uprawia się duże ilości ziemniaków, warzyw i owoców, natomiast bydło hoduje się głównie o kierunku mlecznym.
Na Podhalu są stosunkowo niższe temperatury niż w pozostałych regionach Polski. Natomiast opady przekraczają nawet 1000 mm rocznie. Okres wegetacyjny rozpoczyna się znacznie później na nizinach. Są znacznie wyższe amplitudy temperatury powietrza, co uniemożliwia w znacznej mierze np. warzyw, pszenicy itp. Znacznie ważniejszą rolę odgrywa hodowla bydła i owiec. Uprawia się przede wszystkim owies i ziemniaki.
 

119. Porównywanie wyposażenia rolnictwa w środki produkcji (nawozy mineralne, traktory) w różnych krajach na podstawie danych z Rocznika statystycznego
Z Rocznika statystycznego należy wybrać potrzebne dane, a następnie dokonać charakterystyki tych danych.
 

120. Społeczno-gospodarcze uwarunkowania rozwoju rolnictwa
- struktura własnościowa (gospodarstwa prywatne, państwowe, spółdzielnie) i wielkościowa (gospodarstwa wielkoobszarowe np. w USA i drobne np. w Polsce) gospodarstw rolnych;
- intensywny (wysokie nakłady pracy i środków: nawozów, środków ochrony roślin) lub ekstensywny (związany z małymi nakładami pracy i środków) typ gospodarki rolnej;
- towarowy (gospodarstwa przeznaczają w całości produkty na rynek) i samozaopatrzeniowy (gospodarstwa zaspokajają własne potrzeby żywnościowe) typ gospodarki rolnej;
- zaopatrzenie rolnictwa w środki produkcji (mechanizacja, nawozy).
 

121. Przykłady społeczno-gospodarczych uwarunkowań w niektórych krajach świata
Tam gdzie dominują gospodarstwa małe, np. w Polsce, przeważa samozaopatrzeniowy typ gospodarki, w gospodarstwach dużych istnieje specjalizacja w uprawie np. jednego gatunku rośliny.
Gospodarstwa w krajach wysokorozwiniętych jest w dużym stopniu zmechanizowane (zwłaszcza państwa Europy Zachodniej).
Tam, gdzie do dyspozycji są duże obszary nadające się pod uprawę, z reguły prowadzi się ekstensywny typ gospodarki (np. USA), intensywny prowadzi się np. w krajach Europy, czy na terenach, które wymagają nawadniania (np. nad wielkimi rzekami Azji).
W Polsce są gospodarstwa małe (średnio 7 ha), w USA czy w Australii (ponad 100 ha).
 

122. Regiony rolnicze świata
1. Region afrykański (na południe od Sahary) – dominuje rolnictwo ekstensywne, przeważnie prymitywne, połączone z rolnictwem wyspecjalizowanym plantacyjnie.
2. Region zachodnioazjatycki i północnoafrykański (na północy Afryki wraz z Saharą oraz Bliski Wschód z Pakistanem aż po Indie) – brak hodowli, ponieważ zabrania się spożywania mięsa wieprzowego, przeważa rolnictwo drobne, intensywne na obszarach nawadnianych i poza nimi – ekstensywne.
3. Region zachodnioeuropejski (Europa Zachodnia) – rolnictwo towarowe, intensywne, gospodarka wielokierunkowa.
4. Region północnoamerykański (Kanada, USA) – gospodarstwa wybitnie duże, wysoka specjalizacja, gospodarka rynkowa.
5. Region australijsko-nowozelandzki (Australia, Nowa Zelandia) – dominacja cech rolnictwa uprzemysłowionego i wysokotowarowego.
6. Region łacińsko-amerykański (środkowa i południowa Ameryka) – w środkowej Ameryce dominuje rolnictwo drobne, ekstensywne, a w Południowej Ameryce dominuje rolnictwo wielkoobszarowe (hacjendy, ejidos w Meksyku – uspołecznione).
7. Południowo-wschodni region azjatycki (Półwysep Indochiński po Japonię i Południową Koreę, część wysp Pacyfiku) – dominacja rolnictwa intensywnego, znaczna część nawadniana, niskotowarowe, uprzemysłowione w Japonii.
8. Region wschodnioazjatycki (Wietnam, Korea i Chiny) – rolnictwo uspołecznione.
9. Region środkowoazjatycki (byłe republiki Azji Środkowej z Mongolią i zachodnią częścią Chin) – gospodarka hodowlana, przewaga chowu typu półkoczowniczego, również gospodarka plantacyjna z uprawą bawełny.
10. Region środkowo-europejsko-syberyjski (od Polski po Ural) – dominacja rolnictwa uspołecznionego i wielkoprzestrzennego, towarowego z udziałem drobnego rolnictwa indywidualnego, intensywnego.
 

123. Najbardziej i najmniej efektywne regiony rolnicze świata oraz ich porównanie z cechami polskiego rolnictwa
Patrz zagadnienie 122.
 

124. Rośliny spełniające najważniejszą rolę w wyżywieniu ludności świata oraz obszary ich uprawy
Najważniejszą rolę w wyżywieniu ludności świata spełniają zboża.
Pszenica – (klimat umiarkowany ciepły z wyjątkiem strefy klimatu gorącego). Stepowa strefa czarnoziemów w Rosji i jej byłych republikach, prerie USA i Kanady, Nizina Chińska, pampa argentyńska, południowo-wschodnia Australia, Europa na południe od Skandynawii.
Ryż – (wysokie temperatury, duża wilgotność gleby) Południowo-wschodnia Azja od Indii do Japonii, Brazylia, USA.
Kukurydza – (długi okres wegetacyjny i urodzajne gleby) USA, Chiny, Brazylia.
Jęczmień – (najkrótszy okres wegetacyjny, małe wymagania klimatyczne, raczej sucho) uprawa rozpowszechniona do dalekiej północy (700N).
Owies – (niewielkie wymagania glebowe i cieplne, strefa klimatu chłodnego, często w górach) Europa, Ameryka Północna.
Żyto – (mało urodzajne gleby bielicowe) Polska, wschodni sąsiedzi Polski, Rosja.
Proso i sorgo – zboże krajów afrykańskich i azjatyckich.
 

125. Rośliny uprawiane w Polsce i ich wymagania klimatyczne
Żyto jest uprawiane w całej Polsce. Owies – obszary podgórskie. Pszenica – zwłaszcza Nizina Śląska i Wyżyna Lubelska. Jęczmień na glebach o mniejszej jakości.
Ziemniak – (skromne wymagania glebowe i klimatyczne, zwłaszcza w klimacie umiarkowanym i chłodnym) zwłaszcza centralna i wschodnia część Polski.
Burak cukrowy – (żyzne gleby, duża wilgotność) Kujawy, Żuławy Wiślane, Nizina Śląska i Wyżyna Lubelska.
Słonecznik i rzepak – (strefa klimatu umiarkowanego) indywidualnie zwłaszcza w gospodarstwach Polski południowej.
Len – (klimat umiarkowany) Południowa Polska.
Warzywa i owoce – w pobliżu wielkich skupisk ludności.
 

126. Obszary występowania roślin, które można spotkać na polskim rynku tylko dzięki importowi
Soja – Chiny, USA, Brazylia.
Orzech ziemny – w strefie klimatu zwrotnikowego.
Oliwki – w basenie Morza Śródziemnego.
Palma kokosowa – strefa podrównikowa.
Bawełna – w krajach zwrotnikowych i podzwrotnikowych.
Juta – Indie, Bangladesz i Chiny.
Krzew herbaciany – Południowo-wschodnia Azja, wschodnia Afryka, Gruzja, Turcja.
Kawa – Ameryka Łacińska, Afryka środkowa, Azja południowa.
Drzewo kakaowe – nad Zatoką Gwinejską.
 

127. Grupy roślin uprawnych i odpowiadające im warunki klimatyczne
Patrz zagadnienia 124, 125, 126.
Zboże: pszenica, ryż, kukurydza, jęczmień, owies, żyto, proso i sorgo.
Rośliny bulwiaste i korzeniowe: ziemniak, batat i maniok.
Rośliny cukrodajne: trzcina cukrowa, burak cukrowy.
Rośliny oleiste: soja, orzech ziemny, oliwki, palma kokosowa, słonecznik, rzepak.
Rośliny włókniste: bawełna, juta, len.
Warzywa i owoce: w pobliżu większych skupisk ludności.
Używki: krzew herbaciany, kawa, drzewo kakaowe, tytoń.
 

128. Systemy chowu zwierząt i obszary w których te systemy występują
- pasterski – wykorzystanie rozległych obszarów trawiastych dla wypasu zwierząt, wędrówki ze stadami (kraje Bliskiego Wschodu, Afryka);
- pastwiskowy – wykorzystanie posiadłości hodowców (Ameryka, Australia, Nowa Zelandia, Afryka Południowa);
- pastwiskowo-oborowy – powiązany z wytwarzaniem własnej paszy przez gospodarstwo rolne (w krajach Europy i na zapleczu wielkich skupisk ludności na innych kontynentach);
- przemysłowe formy hodowlane – w pomieszczeniach zamkniętych z pełną mechanizacją (w krajach Europy i na zapleczu wielkich skupisk ludności na innych kontynentach).
 

129. Obszary hodowlane bydła, trzody chlewnej i owiec oraz wykorzystywanie zwierząt lub produktów pochodzących ze zwierząt przez człowieka
Obszary hodowlane:
Bydło – kierunek mleczny w pobliżu dużych miast, kierunek mięsny na rozległych terenach naturalnych pastwisk. Indie, Brazylia, Rosja, USA, Chiny, Argentyna, Europa.
Trzoda chlewna – najwięcej w strefach klimatu umiarkowanego z uwagi na dużą ilość paszy. Chiny, Rosja, USA, Brazylia.
Owce – hodowla poza klimatem równikowym. Australia, Rosja, Chiny, Nowa Zelandia, Indie.
Zwierzęta hoduje się w następujących celach:
- pozyskanie mleka, jaj, tłuszczu, mięsa;
- wykorzystywanie jako siła pociągowa;
- pozyskanie wełny, sierści, skóry i futer;
- wykorzystanie odchodów zwierzęcych na opał lub jako nawóz.
 

130. Cechy rolnictwa w Polsce
Warunki przyrodnicze:
- okres wegetacyjny wynoszący 180-220 dni;
- opady wynoszące średnio 600 mm (480 mm Kujawy i 1 200 mm obszary górskie);
- przewaga nizin w ukształtowaniu terenu;
- średnia jakość gleb, na których przy odpowiedniej gospodarce można osiągnąć wysokie plony.
Społeczno-gospodarcze uwarunkowania rozwoju rolnictwa:
- przeważająca mała powierzchnia gospodarstw (średnio 7 ha, największe rozdrobnienie gospodarstw w Europie) prowadzonych często przez tzw. chłopo-robotników i słabe wykorzystanie terenów wielkich gospodarstw państwowych;
- niewielki stopień towarowości gospodarstw;
- niezbyt wysoka mechanizacja rolnictwa w gospodarstwach indywidualnych.
 

131. Dominanty w uprawie roślin i hodowli zwierząt w polskim rolnictwie
Przewaga uprawy zbóż, zwłaszcza żyta, którego zbiory w Polsce sięgają 20% wszystkich zbiorów na świecie, ale także ziemniaków (11%) i buraków (3,8%).
W strukturze produkcji zwierzęcej największą rolę odgrywa: bydło (ok. 8 mln sztuk, 0,7%), trzoda chlewna (21 mln szt, 2,5%) i drób.
 

132. Warunki dla rozwoju rolnictwa w Polsce, odsetek użytków rolnych
Patrz zagadnienie 130.
W Polsce jest 60 % użytków rolnych (w tym 47% gruntów ornych i sadów). Największy procent użytków rolnych występuje w województwach centralnej Polski, najmniejszy w województwach południowo-wschodniej Polski.
 

133. Rola państwa w poprawie stanu rolnictwa
Polityka rolna państwa (ochrona przed konkurencją tańszych produktów z zagranicy, zwiększenie produkcji maszyn rolniczych, środki na rozwój przemysłu spożywczego, komasacja, melioracje terenów, tworzenie odpowiedniej infrastruktury na wsi.
 

134. Zróżnicowanie powierzchni leśnej i pozyskanie drewna na świecie
Lasy zajmują ok. 30%  wszystkich lądów bez Antarktydy. Występują zwłaszcza w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego (tajga) i wilgotnego gorącego (lasy równikowe).
Proces wyniszczania lasów jest największy w krajach Bliskiego Wschodu, w dolinie Nilu i na Nizinie Chińskiej.
Z uwagi na duże zróżnicowanie gatunkowe lasów występujących w strefie równikowej, również tam prowadzi się rabunkową gospodarkę drewnem. Znaczenie dla przemysłu drzewnego mają bowiem tylko niektóre gatunki drzew.
Lasy strefy umiarkowanej też są intensywnie wycinane np. w Rosji, ale ich małe zróżnicowanie gatunkowe pozwala na efektywniejsze wykorzystanie.
USA, Rosja, Chiny, Indie i Brazylia pozyskują 50% światowej produkcji drewna.
 

135. Występowanie lasów w Polsce i związanego z nimi przemysłu
W Polsce lasy zajmują prawie 28% powierzchni kraju. Najwięcej jest ich na ziemi lubuskiej, w Karpatach, na Mazurach i na Pojezierzu Pomorskim, natomiast najmniej lasów jest w centralnej Polsce. 81% stanowią lasy iglaste.
Na bazie drewna rozwija się przemysł celulozowo-papierniczy i meblarski.
Zakłady przemysłu drzewnego zlokalizowane są blisko surowca, przede wszystkim w Bieszczadach, w województwie warmińsko-mazurskim i na zachodzie Polski w okolicy Krosna Odrzańskiego, a także Przemyśla.
Zakłady meblowe: Swarzędz koło Poznania, Kalwaria, Białystok, Jarocin.
Fabryki papieru: Ostrołęka, Kostrzyń koło Poznania, Kwidzyń, Klucze.
Fabryki zapałek: Czechowice-Dziedzice.
 

136. Połów ryb na świecie i obszary najbogatszych łowisk
Na świecie poławia się prawie 100 mln ton ryb (średnio 17 kg na osobę), w Polsce 1,5 mln ton (średnio 15 kg na osobę). Najwięcej ryb na świecie poławiają Chiny i Japonia (po około 11 mln. ton). Połowy w kg na 1 osobę są największe w Chile, Peru, Norwegii i Danii (ok. 400 kg na osobę), co jest związane z szerokim dostępem do morza tych krajów.
Najbogatsze łowiska na świecie: obszary północnego Atlantyku, zachodnie wybrzeża Ameryki Południowej i wschodnie wybrzeża Azji.
 

137. Gospodarka rybna Polski, obszary poławianych przez Polaków ryb i miejscowości, w których rozwija się przemysł rybny
Flota polska przeprowadza połowy na Bałtyku, w pobliżu południowo-zachodnich wybrzeży Afryki, wysp Falklandy, oraz państw Chile, Peru, Argentyny, Kanady i Norwegii.
Przemysł rybny rozwija się w portach rybackich: Gdańska, Gdyni, Szczecina, Świnoujścia (rybołówstwo dalekomorskie) oraz Kołobrzegu, Ustki, Władysławowa i na Helu.
 

138. Podstawowe surowce energetyczne i obszary ich wydobycia
1. Obszary wydobycia surowców energetycznych w Polsce:
Węgiel kamienny – GOP, ROW, Zagłębie Dolnośląskie i Lubelskie;
Węgiel brunatny – Zagłębie Turoszowskie, Zagłębie Bełchatowskie, Zagłębie w okolicy Konina i Turka;
Ropa naftowa – okolice Kamienia Pomorskiego, rejon koło Gorlic i Jasła, Krosno Odrzańskie, Bochnia;
Gaz ziemny – okolice Przemyśla, Jarosławia, Lubaczowa, w województwie zachodniopomorskim.
2. Obszary wydobycia surowców energetycznych na świecie poza Polską:
Węgiel kamienny – USA Zagłębie Apallaskie, okolice Johannesburga w RPA, Zagłębie Ruhry w Niemczech, Zagłębie Donieckie na Ukrainie, Zagłębie Karagandzkie w Kazachstanie, Zagłębie Kuźnieckie w Rosji, Newcastle w Australii, Nizina Mandżurska w Chinach.
Węgiel brunatny – Zagłębie Łużyckie i Dolnoreńskie w Niemczech, Zagłębie Podmoskiewskie w Rosji, Zagłębie Mosteckie w Czechach.
Ropa naftowa – Zatoka Perska, Morze Kaspijskie, na Uralu, Zagłębie Zachodniosyberyjskie, nad Zatoką Meksykańską, na Morzu Północnym, nad Zat. Gwinejską, pn.-zach. Chiny.
Gaz ziemny – Zagłębie Donieckie, Ural, Sachalin, pomiędzy morzem Azowskim, a Kaspijskim, nad Zat. Meksykańską, G. Skaliste w Kanadzie, Groningen w Holandii.
 

139. Obszary występowania węgla kamiennego, ropy naftowej i gazu ziemnego, charakterystyka polskiego przemysłu paliwowo-energetycznego
Patrz zagadnienie 138.
Przemysł paliwowo-energetyczny obejmuje pozyskiwanie surowców energetycznych i ich przetwarzanie na energię elektryczną.
Polska produkuje w ciągu roku 145 tWh (3850 kWh na 1 mieszkańca). 97,5% energii elektrycznej pochodzi z elektrowni cieplnych, z czego ok. 70% pracuje na bazie węgla kamiennego. Największe elektrownie pracujące na bazie węgla kamiennego są zlokalizowane w: Szczecinie, Łaziskach Górnych, Będzinie, Połańcu, Jaworznie, Kozienicach. Pozostałe wykorzystują węgiel brunatny: Turoszów, Turek, Bełchatów, Konin. Tylko 2,5% energii elektrycznej produkują elektrownie wodne: zasobnikowe – wykorzystujące spadek wody: Solina, Rożnów, Tresna; przepływowe – wykorzystujące masę wody: Włocławek, Koronowo; szczytowo-pompowe: Góra Żar koło Porąbki, Żarnowiec.
 

140. Dynamika wydobycia surowców energetycznych na świecie i w Polsce
Na świecie wciąż wzrasta wydobycie węgla kamiennego i obecnie wynosi ok. 3,5 mld ton rocznie. Stale wzrasta wydobycie węgla w Chinach, natomiast w pozostałych krajach, gdzie węgla wydobywa się dużo, powoli zmniejsza się jego rola na korzyść ropy naftowej. Wydobycie węgla w Polsce spada od czasu załamania się polskiej gospodarki i obecnie kształtuje się na poziomie niewiele ponad 100 mln ton. Wydobycie ropy naftowej na świecie osiągnęło wartość 3 mld ton i utrzymuje się na stałym poziomie, o czym decyduje organizacja OPEC regulująca również ceny ropy. W Polsce wydobycie ropy nie ma znaczenia gdyż osiąga wartość zaledwie 300 tyś. ton. Wydobycie gazu ziemnego w Polsce spada, natomiast na świecie rośnie, zwłaszcza w Rosji i na Ukrainie.
 

141. Surowce hutnicze i ich występowanie w Polsce i na świecie
Podział surowców hutniczych:
- metale czarne: żelazo, chrom, mangan;
- metale uszlachetniające stal: tytan, wolfram, nikiel;
- metale kolorowe: miedź, cynk, ołów, cyna;
- metale szlachetne: platyna, złoto, srebro;
- metale lekkie: glin, magnez;
- metale promieniotwórcze: uran, tor.
Surowce hutnicze wydobywane w Polsce:
Rudy żelaza – Częstochowa i Zawiercie;
Rudy miedzi – Bolesławiec, Złotoryja, Lubin, Głogów;
Cynk i ołów – Olkusz i Bukowno, Piekary Śląskie. Tam też występuje srebro.
Surowce hutnicze wydobywane na świecie poza Polską:
Rudy żelaza – Kiruna Gallivare w Szwecji, na Ukrainie Krzywy Róg, w Rosji – południowy Ural, w Kanadzie Półwysep Labrador, we Francji Lotaryngia, Wenezuela, południowo-wschodnie Chiny, Indie.
Rudy miedzi – zachodnia część Ameryki Południowej, Filipiny.
Cynk i ołów – Góry Skaliste, Peru, Japonia.
 

142. Miejsce Polski w Europie pod względem zasobności w surowce hutnicze
Patrz zagadnienie 141 i dane statystyczne w Roczniku statystycznym.
W Polsce występują bogate złoża rud cynku i ołowiu oraz miedzi.
 

143. Wykorzystanie surowców przez przemysł chemiczny do swojej produkcji i ich zastosowanie (produkty przemysłu chemicznego, produkty powstające np. na bazie węgla kamiennego)
Surowce chemiczne dzielimy na:
- surowce pochodzenia organicznego: węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny, wapienie, gipsy, anhydryty, drewno, tłuszcze roślinne i zwierzęce, kości zwierząt;
- surowce nieorganiczne: siarka, sól kamienna, sól potasowa, fosforyty, apatyty.
Zastosowanie:
- siarka służy do produkcji kwasu siarkowego, materiałów wybuchowych, tworzyw sztucznych, włókien syntetycznych, zapałek;
- sól kamienna służy do konserwacji żywności, produkcji chloru, kwasu solnego i sody;
- sól potasowa służy do produkcji nawozów mineralnych, jest wykorzystywana w przemyśle farmaceutycznym i fotografii;
- fosforyty i apatyty służą do produkcji nawozów sztucznych i są wykorzystywane w przemyśle zapałczanym;
- na bazie węgla kamiennego wytwarza się np.: koks, materiały pędne, lekarstwa, smoły drogowe, fenol, smołę, bakelit, oleje, plastik, nawozy sztuczne, gaz opałowy, barwniki.
 

144. Występowanie surowców chemicznych w Polsce i na świecie
Występowanie surowców chemicznych w Polsce:
- siarka występuje w okolicy Tarnobrzegu;
- sól kamienna; okolice Inowrocławia, Bochni, Tarnowa i Wieliczki;
Występowanie surowców chemicznych na świecie poza Polską
- siarka: nad Zatoką Meksykańską, na Sycylii, w Japonii;
- sól kamienna: USA, Ukraina, Chiny, Brazylia;
- sól potasowa: USA, Kanada, Niemcy, Francja, Egipt;
- fosforyty i apatyty: USA, Skandynawia, Egipt, Kazachstan, Rosja (Półwysep Kolski), Algieria, RPA.
Węgiel kamienny, ropa naftowa i gaz ziemny są także surowcami chemicznymi. Patrz zagadnienie 138.
 

145. Gałęzie przemysłu elektromaszynowego
Budowa maszyn i konstrukcji stalowych:
- maszyny dla przemysłu: tokarka, obrabiarka;
- maszyny dla rolnictwa: traktor;
- maszyny dla innych działów gospodarki, w tym budownictwa.
Produkcja środków transportu:
- przemysł motoryzacyjny;
- przemysł taboru kolejowego;
- przemysł stoczniowy;
- przemysł lotniczy.
Przemysł elektrotechniczny i elektroniczny: prostowniki, transformatory, akumulatory.
Przemysł precyzyjny: komputery.
Przemysł metalowy: gwoździe, śruby.
 

146. Przemysł elektromaszynowy nośnikiem postępu technicznego
Przemysł elektromaszynowy jest największym nośnikiem postępu technicznego, który przejawia się w automatyzacji, robotyzacji produkcji, zastosowaniu oszczędnych technologii itd. Przemysł ten nie zanieczyszcza środowiska geograficznego.
 

147. Obecny rozwój przemysłu elektromaszynowego: w krajach wysokorozwiniętych, słabo rozwiniętych i w Polsce
Przemysł elektromaszynowy ma największe znaczenie w: USA, Japonii, Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii i Włoszech. O jakości towarów produkowanych w tych krajach decydują najwyższej klasy technologie. Największą rolę odgrywa produkcja urządzeń elektronicznych. W Polsce przemysł elektromaszynowy rozwija się w oparciu o produkcję: obrabiarek, maszyn dla górnictwa węglowego, maszyn budowlanych, statków, wagonów towarowych, kabli energetycznych, a więc towarów tradycyjnych, mało nowoczesnych. W krajach słabo rozwiniętych przemysł elektromaszynowy praktycznie jeszcze nie jest wykształcony.
 

148. Przemysł spożywczy w Polsce i jego uzależnienie od bazy surowcowej i rynków zbytu
Surowcem dla przemysłu spożywczego w Polsce są płody rolne i połowy ryb. Przemysł spożywczy jest lepiej rozwinięty w zachodniej części kraju. Zakłady przemysłu spożywczego zazwyczaj lokalizuje się w pobliżu bazy surowcowej, gdyż przewożenie na odległość tych surowców w znacznym stopniu przyczynia się do pogorszenia ich wartości. Ponadto surowiec z reguły jest znacznie cięższy od produktu (do produkcji 1 tony cukru potrzeba 6 ton buraków cukrowych). Piekarnie czy wytwórnie napojów bezalkoholowych są lokalizowane głównie koło rynków zbytu. Najbardziej rozbudowaną branżą jest przemysł mięsny. Przetwórnie mięsa istnieją w Ełku, Białymstoku i w Zamościu. Zakłady przemysłu owocowo-warzywnego są zlokalizowane w okolicy Warszawy: Tarczyn, Łowicz; w Wielkopolsce: Kalisz, Pudliszki itd. Liczba cukrowni jest w Polsce zbyt mała, zwłaszcza na wschodzie kraju, w stosunku do wielkości uprawy buraków cukrowych, których część trzeba przewozić do Polski zachodniej. Zakładów mleczarskich w Polsce też jest zbyt mało. Zakłady przemysłu spożywczego w Polsce cechuje nierównomierne rozmieszczenie i to, że są drobne.
 

149. Tendencje zmian w strukturze gałęziowej przemysłu w Polsce i w innych krajach
Rynek w krajach wysoko uprzemysłowionych jest nasycony różnymi towarami, dlatego przemysł musi być przystosowany do możliwości szybkiej zmiany profilu produkcji. Taką możliwość mają tylko zakłady małe, zatrudniające małą ilość pracowników, które mają coraz większe znaczenie w tych krajach. Wzrasta tam znaczenie przemysłu chemicznego i elektromaszynowego, zwłaszcza elektronicznego, natomiast maleje rola hutnictwa. W Polsce zmiany dokonują się podobnie, tylko z dużym opóźnieniem, gdyż w latach powojennych duży nacisk kładziono na rozwój przemysłu ciężkiego. Trudno teraz w krótkim czasie ograniczyć jego produkcję.
 

150. Okręgi przemysłowe Polski
Przemysł w Polsce jest nierównomiernie rozmieszczony. Najbardziej skupiony jest w Polsce południowej. Znajdują się tam regiony o dużej koncentracji przestrzennej zakładów wzajemnie ze sobą powiązanych, zwane okręgami przemysłowymi.
Charakterystyka wybranych okręgów:
- Okręg Górnośląski: wyspecjalizowany w przemyśle paliwowo-energetycznym i metalurgicznym (na bazie surowców; węgla kamiennego i rud cynku i ołowiu). Dobrze rozwinięty jest też przemysł ciężkich maszyn i konstrukcji stalowych;
- Okręg Bielski: zakłady włókiennicze i obuwnicze, zakłady chemiczne w Oświęcimiu i Czechowicach-Dziedzicach, fabryka samochodów;
- Okręg Krakowski: przemysł hutniczy, przemysł farmaceutyczny i sodowy, odzieżowy, spożywczy i mineralny;
- Okręg Częstochowski: przemysł metalurgiczny (huty w Zawierciu i Częstochowie), włókienniczy, celulozowo-papierniczy (Myszków), cementownia w Rudnikach;
- Okręg Opolski: największa w Polsce koksownia w Zdzieszowicach, kombinaty chemiczne w Kędzierzynie i Blachowni Śląskiej, cementownie w Górażdżach i Strzelcach Opolskich, liczne zakłady przemysłu lekkiego;- - - Okręg Warszawski: zakłady elektroniczne, precyzyjne, środków transportu, obrabiarek i maszyn budowlanych. Rozwinięty jest przemysł farmaceutyczny, lniarski, odzieżowy, poligraficzny, samochodowy. Istnieje również huta stali szlachetnych;
- Okręg Łódzki: produkcja włókien sztucznych, barwników, maszyn włókienniczych, odzieży;
Pozostałe: Okręg Sudecki, Staropolski, Bydgosko-Toruński, Tarnobrzeski, Gdański, poznański, Wrocławski, Tarnobrzeski, Białostocki.
 

151. Uwarunkowania rozwoju współczesnego przemysłu: zmiany w strukturze gałęziowej, czynniki lokalizacji zakładów, racjonalne gospodarowanie surowcami, wpływ przemysłu na zmiany środowiska
Patrz zagadnienie 150.
Lokalizacja zakładu przemysłowego – położenie zakładu w przestrzeni względem innych obiektów tej przestrzeni, np. sieci osadniczej, komunikacyjnej, surowców, zakładów przemysłowych, usługowych i innych.
Czynniki lokalizacji zakładu przemysłowego:
- dostęp do bazy surowcowej;
- dostęp do rynków zbytu;
- dostęp do siły roboczej;
- dostęp do środków transportu.
Negatywne oddziaływanie przemysłu na środowisko przyrodnicze:
- wpływ przemysłu na zmiany ukształtowania powierzchni Ziemi;
- wpływ przemysłu na zanieczyszczenia wód, atmosfery i gleb;
- zajmowanie terenów rolniczych przez przemysł.
Człowiek rozwijając współczesny przemysł może podporządkować się ekorozwojowi, czyli takiemu rozwojowi gospodarczemu, który uwzględnia prawa przyrodnicze przy eksploatacji zasobów (np. rekultywacja zniszczonych terenów, pozyskiwanie surowców bez zaburzenia równowagi). Jeśli natomiast człowiek przekształca środowisko przyrodnicze, wypierając elementy naturalne przez obce elementy bez kierowania się prawami przyrodniczymi, mówi się o tzw. synantropizacji (np. odkrywkowe kopalnie, składowanie materiału w postaci hałd).
Sposoby oddziaływania człowieka na środowisko:
- nadrzędność podmiotów gospodarczych w stosunku do zasobów przyrodniczych (degradacja środowiska);
- środowisko przyrodnicze podlega zmianom, ale kontrolowanym;
- nadrzędność środowiska w stosunku do działalności człowieka (krajobrazy chronione, parki narodowe).
 

152. Podział surowców wg różnych kryteriów
Zasoby niewyczerpalne: światło słoneczne, wiatry;
Zasoby wyczerpalne (w wyniku eksploatacji mogące ulec całkowitemu zniszczeniu lub wyeksploatowaniu).
- zasoby nieodnawialne – wszystkie bogactwa mineralne z wyjątkiem piasków, żwirów, torfów i mułów;
- zasoby częściowo odnawialne: gleba, powietrze i woda;
- zasoby odnawialne: biosfera, człowiek, rośliny, zwierzęta.
Surowce można podzielić również na:
- energetyczne, np. węgiel, ropa naftowa;
- hutnicze, np. rudy żelaza, cynku i ołowiu;
- chemiczne, np. sól kamienna, gips, siarka;
- budowlane, np. granit, marmur.
 

153. Wpływ polskiego przemysłu na zmiany środowiska
Poza tym, ze przemysł dostarcza wiele dóbr materialnych, należy jeszcze pamiętać, że przyczynia się w znacznym stopniu do przeobrażenia środowiska geograficznego. W polskich elektrowniach i hutach przy spalaniu węgla uwalnia się do atmosfery dużo dwutlenku siarki, który w połączeniu z wodą tworzy tzw. kwaśne deszcze. Nieoczyszczone ścieki przemysłowe powodują zanik życia biologicznego w rzekach, a następnie w Bałtyku. Odpady przemysłowe źle zabezpieczone też zanieczyszczają gleby i wody. Największa koncentracja zanieczyszczeń istnieje w okręgach przemysłowych (Patrz zagadnienie 150). W polskim przemyśle wiele jest przestarzałych urządzeń i brakuje oczyszczalni i filtrów. Najbardziej zanieczyszczone jest województwo śląskie i okolice Krakowa. Huta Sendzimira w Krakowie emituje 10% wszystkich gazów emitowanych w Polsce (0,5 mln ton na rok).
 

154. Gospodarcze i społeczne znaczenie turystyki
Turystyka dzieli się na krajową i zagraniczną. Jeśli turyści przyjeżdżają z zagranicy do danego kraju, zwiększają jego dochód narodowy. Turyści, którzy wyjeżdżają z danego kraju, zmniejszają jego dochód. Każde państwo zabiega o to, by przyciągnąć do siebie jak najwięcej turystów zagranicznych. Jest to związane z atrakcyjnością turystyczną terenów, czyli walorami turystycznymi i zespołem obiektów służących obsłudze ruchu turystycznego (np. baza noclegowa, restauracje).
Turystą staje się osoba udająca się poza miejsce swego stałego zamieszkania w celach wypoczynkowych, poznawczych, zdrowotnych, kulturalnych itd.
Turystyka to działalność związana z ruchem turystycznym i jego obsługą.
Wzrost znaczenia turystyki jest zależny od następujących czynników: rozwoju transportu, wzrostu zamożności ludzi, koncentracji ludności w obszarach miejskich, atrakcyjności turystycznej.
 

155. Najważniejsze regiony i ośrodki turystyczne w Polsce, ich walory turystyczne
Sudety – urozmaicona rzeźba, wysoki stopień zalesienia, źródła mineralne. Koncentracja ruchu turystycznego ma miejsce w Kotlinie Jeleniogórskiej wraz z pasmem Karkonoszy i Kotlinie Kłodzkiej z Masywem Śnieżnika i Górami Stołowymi.
Karpaty – krajobraz wysokogórski, ogromne i zróżnicowane walory przyrodnicze, dobre warunki do uprawiania narciarstwa, taternictwa.
Wyżyna Małopolska – formy krasowe (jaskinie, ostańce), Szlak Orlich Gniazd, gołoborza Gór Świętokrzyskich.
Pojezierza: Mazurskie, Pomorskie i Wielkopolskie – atrakcyjne jeziora i morenowe wzgórza porośnięte lasami.
Wybrzeże – plaże, kąpieliska morskie, zabytki Szczecina, Gdańska i Fromborka.
Ośrodki turystyczne w Polsce: np. Kraków z dużą ilością zabytków, Szczyrk – dobre warunki dla narciarstwa, Kołobrzeg – miejscowość uzdrowiskowa – liczne sanatoria, Gniezno – kolebka państwowości polskiej itd.
 

156. Rozwój sieci komunikacyjnej na świecie
Transport kolejowy:
- historia: Darlington – Stockton (1825);
Liverpool – Manchester (1830 znaczenie przemysłowe: bawełna, przemysł włókienniczy;
Magistrala transsyberyjska – 9336 km (1892 – 1903);
- długość linii kolejowych na świecie (USA);
- największa średnia gęstość linii kolejowych (Szwajcaria).
Transport samochodowy:
- długość dróg samochodowych (USA);
- kraj o najwyższej gęstości dróg samochodowych (Belgia).
Transport śródlądowy:
- główne szlaki transportowe:
Ameryka Północna: rejon Wielkich Jezior, rzeka Świętego Wawrzyńca, Missisipi;
Ameryka Południowa: Amazonka w dolnym biegu, Parana, La Plata;
Afryka: Nil;
Azja: Huang-ho, Jangcy, Tygrys, Eufrat, Brahmaputra, Indus, Ganges;
Australia: uboga sieć rzek;
Europa: duże znaczenie większości rzek.
Transport morski:
- znaczenie kanałów morskich: kanał Sueski (1859 – 1869 Lesseps) – Morze Śródziemne – Morze czerwone (60 statków na dobę, Kanał Panamski (1881-1914) budowę zakończyli Amerykanie;
Kanał Kiloński (1887-1895) Morze Bałtyckie z Morzem Północnym.
 

157. Funkcja komunikacji w gospodarce krajów
Komunikacja to zarówno transport osób i towarów za pomocą środków transportu, jak i przesyłanie informacji na odległość np. za pomocą telefonu, faxu, poczty, radia czy telewizji. Przy obecnym poziomie techniki, trudno sobie wyobrazić brak któregoś z wymienionych elementów. Są one stałym elementem życia codziennego ludzi, umożliwiają szybkie przemieszczanie się osób i towarów na duże odległości, usprawniają system pracy niektórych instytucji, np. banków, umożliwiają kontakt pomiędzy osobami znacznie oddalonymi od siebie, odgrywają rolę w rozwoju oświaty i kultury.
 

158. Sieć transportu w Polsce i perspektywy jej rozwoju
Transport kolejowy (1842 Warszawa – Oława, 1845 Warszawa – Szczakowa).
Pod względem przewozów ładunków i pasażerów, kolej w Polsce zajmuje miejsce w czołówce krajów na świecie. Sieć kolejowa jest w Polsce bardzo zróżnicowana. Najgęstsza jest w Polsce południowo-zachodniej, co jest związane z rozmieszczeniem ludności, bogactw i przeszłością historyczną (różne tempo budowy nowych linii kolejowych w dawnych zaborach).
Transport samochodowy: budowa autostrad, projekt sieci autostrad jest opracowywany od 1971 r. na 3000 km; w pierwszym etapie wg tego projektu miała być wybudowana autostrada łącząca Warszawę z Katowicami przez Łódź oraz Gliwice, a także autostrada prowadząca od Zgorzelca w kierunku Katowic i dalej w kierunku Przemyśla.
Transport lotniczy (PLL Lot 11 portów lotniczych w kraju, przewaga połączeń zachodnich, Polska ma połączenie z ponad 40 portami lotniczymi w innych krajach, ruch zagraniczny odbywa się z portów: Warszawy, Katowic, Krakowa, Gdańska.
Transport wodny (śródlądowy: kanały – Gliwicki [okręg przemysłowy z rzeką], Wieprz-Krzna [znaczenie melioracyjne], Augustowski [spław drewna];
Morski: Gdańsk, Szczecin, Świnoujście – przeładunek węgla, Świnoujście, Szczecin – rudy żelaza, Gdynia – przeładunek zboża, baza przeładunku kontenerów, Gdańsk – przeładunek drewna i siarki, Świnoujście – port promowy.
Transport specjalny (gazociągi – zwłaszcza w Polsce południowo-zachodniej i na Podkarpaciu, ropociągi – z Rosji do Płocka i dalej do Niemiec, linie wysokiego napięcia, wodociągi – od J. Goczałkowickiego do GOP-u).
 

159. Wymiana handlowa pomiędzy najbardziej znaczącymi w świecie importerami i eksporterami
1. Największy udział ropy naftowej w eksporcie.
Eksporterzy: Arabia Saudyjska, Irak, Iran, Rosja.
Importerzy: USA, Europa Zachodnia, Japonia.
2. Pszenica główną rośliną eksportowaną wśród artykułów rolniczych.
Eksporterzy: USA, Kanada, Australia, Francja.
Importerzy: Rosja, kraje afrykańskie i azjatyckie.
3. Znacząca rola używek w handlu światowym.
4. Produkcja i eksport samochodów – w eksporcie samochodów największy udział mają kraje, które ich najwięcej produkują (USA, Niemcy, Japonia, Francja).
5. Największy udział w handlu zagranicznym mają kraje: USA, Japonia, kraje europejskie.
 

160. Wymiana handlowa i jej wpływ na tworzenie dochodu narodowego kraju
Przedmiotem eksportu i importu jest:
- towar (mniej lub bardziej przetworzony);
- usługi (np. telekomunikacyjne, turystyczne, transportowe czy pośrednictwo handlowe);
- siła robocza (np. kadra specjalistów w określonej dziedzinie);
- kapitał (np. pożyczki, kupno przedsiębiorstw).
Dochód narodowy jest zależny od salda obrotów handlowych. Bilans tych obrotów jest dodatni, tzn. jeżeli wartość eksportu przewyższa wartość importu. Bilans jest ujemny przy odwrotnej relacji. Najbardziej opłaca się eksportować towary przetworzone i kosztowne (np. części elektroniczne), najmniej surowce mineralne, gdyż jest to zazwyczaj przykładem rabunkowej gospodarki kraju swoimi zasobami.
 

161. Kierunki i struktura importu i eksportu Polski
W eksporcie Polski największe znaczenie mają: wagony towarowe, statki rybackie, maszyny budowlane, maszyny do szycia, niektóre artykuły spożywcze (np. szynki), produkty chemiczne.
W imporcie Polski dominuje: ropa naftowa, ruda żelaza, boksyty, fosforyty i apatyty, wełna.
Najważniejszym inwestorem zagranicznym w Polsce jest FIAT i Coca-cola, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, Curtis, Pepsico, Siemens.
Pod względem wartości inwestycji zrealizowanych przoduje USA, na kolejnych miejscach są Włochy, Niemcy, Francja.
 

162. Charakterystyka wybranego państwa
Japonia – wyspiarskie położenie – ok. 3 000 wysp, w tym duże: Hokkaido, Honsiu, Sikoku, Kiusiu.
Przeważają góry w ukształtowaniu, dobrze rozwinięta jest linia brzegowa. Położenie w zasięgu monsunów i zróżnicowanie klimatu spowodowane dużą rozciągłością południkową (klimat monsunowy umiarkowany do podzwrotnikowego). Uboga baza surowcowa zwłaszcza w zakresie surowców energetycznych. Przewaga ludności miejskiej, duża liczba aglomeracji i konurbacji miejskich. Produkcja energii elektrycznej oparta jest na importowanych surowcach oraz energii atomowej i wodnej. Hutnictwo żelaza oparte na importowanym surowcu. Bardzo dobrze rozwinięty przemysł elektromaszynowy (elektronika, automatyzacja, komputeryzacja, przemysł samochodowy). Wysoki rozwój rolnictwa związany głównie z agrotechniką. Sztuczne nawadnianie, mechanizacja, nawożenie. Główne uprawy: ryż, pszenica, jęczmień, owies, soja, bataty, herbata, bawełna, tytoń, owoce cytrusowe. Wysoki poziom komunikacji – najnowocześniejsza kolej i samochody, dobrze rozwinięta flota handlowa.
 

163. Kryteria politycznego podziału świata
Państwo to organizacja polityczna obejmująca ludność określonego granicami terytorium o odpowiednim ustroju politycznym i społeczno-gospodarczym.
Państwa świata można podzielić wg kryteriów:

 - wielkości powierzchni:

Lp

Największe państwa

Pow. w tys. km2

 

Lp

Najmniejsze państwa

Pow. w km2

1

Rosja

17 075

 

1

Watykan

0.44

2

Kanada

9 976

 

2

Monako

1.95

3

Chiny

9 597

 

3

Nauru

21

4

USA

9 363

 

4

Tuvalu

26

5

Brazylia

8 512

 

5

San Marino

61,2

6

Australia

7 713

 

6

Lichtenstein

160

 - liczby ludności:

 

Lp

Największe państwa

Liczba ludności 2010 r.

1

Chiny

1,338,612,968

2

Indie

1,166,079,217

3

USA

307,212,123

4

Indonezja

240,271,522

5

Brazylia

198,739,269

6

Pakistan

176,242,949

 - gęstości zaludnienia:

 

Lp

Państwa pow. 5 tys. km2

Zaludnienie na 1 km2

 

Lp

Najmniejsze państwa

Zaludnienie na 1 km2

1

Bangladesz

1.056

 

1

Makau

19,350

2

Azerbejdżan

1.025

 

2

Monako

16,476

3

Korea Południowa

585

 

3

Hongkong

6,771

4

Liban

406

 

4

Singapur

6,650

5

Holandia

398

 

5

Gibraltar

4,629

6

Rwanda

379

 

6

Strefa Gazy

3,541

 - czasu powstania:

 

Lp

Państwa

Data utworzenia

1

Sudan Południowy

09.07.2011

2

Kosowo

17.02.2008

3

Serbia

05.06.2006

4

Czarnogóra

03.06.2006

5

Timor Wschodni

20.05.2002

6

Palau

01.10.1994

7

Erytrea

24.05. 1993

8

Czechy

01.01. 1993

9

Słowacja

01.01.1993

10

Serbia i Czarnogóra

27.04.1992

11

Bośnia i Hercegowina

01.03.1992

12

Kazachstan

16.12.1991

13

Turkmenistan

27.10.1991

14

Armenia

21.09.1991

15

Macedonia

17.09.1991

16

Tadżykistan

09.09.1991

17

Litwa

06.09.1991

18

Uzbekistan

01.09.1991

19

Kirgistan

31.08.1991

20

Mołdawia

27.08.1991

21

Białoruś

25.08.1991

22

Rosja

24.08.1991

23

Ukraina

24.08.1991

24

Łotwa

21.08.1991

Kraje świata są zróżnicowane pod względem tempa rozwoju gospodarczego. Prawie ¼ powierzchni świata zajmują kraje wysoko rozwinięte, gdzie PKB na jednego mieszkańca znacznie przekracza 10 tysięcy dolarów amerykańskich. W grupie tych państw wyróżnia się kraje Europy Zachodniej, Ameryki Północnej, Australię, Izrael.

 

Lp

Kraje najbogatsze

PKB na 1 mieszkańca (2009)

1

Luksemburg

84,803 USD

2

Norwegia

55,727 USD

3

USA

45,674 USD

4

Szwajcaria

44,830 USD

5

Australia

39,660 USD

6

Irlandia

39,571 USD

7

Austria

38,823 USD

8

Kanada

37,808 USD

9

Dania

37,688 USD

10

Belgia

36,308 USD


164. Rola ONZ w integracji narodów na świecie
ONZ powstała w czerwcu 1945 r. by bronić pokoju, bezpieczeństwa świata i międzynarodowej sprawiedliwości. Zadaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych jest utrzymanie pokoju na świecie, zapobieganie konfliktom, poszanowanie praw człowieka, organizowanie pomocy krajom biednym i nawiedzonym przez różne klęski itp. Początkowo było 51 państw członkowskich, a obecnie jest już ponad 190. Aby kolejne państwo mogło być przyjęte, musi być zgoda członków Rady bezpieczeństwa (5 stałych członków z Chin, Francji, USA, Wielkiej Brytanii i Rosji oraz 10 niestałych wybieranych przez naczelny organ ONZ: Zgromadzenie Ogólne (każde państwo jest reprezentowane w zgromadzeniu przez jednego członka).
W obrębie ONZ działają organizacje (agencje):
1. Organizacja ds. Wyżywienia i Rolnictwa FAO – upowszechnianie najskuteczniejszych metod wykorzystania zasobów biologicznych Ziemi, a w przypadkach klęsk żywiołowych – międzynarodowa pomoc żywnościowa;
2. Konwencja Praw Morza – podział Mórz i oceanów na strefy: 12 (morza terytorialne), 200 (wyłączna strefa ekonomiczna) i ponad 200 mil morskich (strefa szelfu kontynentalnego).
3. ONZ ds. Oświaty, Nauki i Kultury UNESCO – ochrona środowiska i jego zasobów, popieranie wzajemnego poznawania się narodów, zwalczanie analfabetyzmu;
4. Światowa Organizacja Zdrowia WHO – zagadnienia zdrowotności mieszkańców Ziemi na tle warunków środowiska, koordynacja metod leczenia, zwalczanie chorób zakaźnych, podnoszenie poziomu służby zdrowia;
5. Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom UNICEF – podnoszenie stanu zdrowotności wyżywienia i warunków zdrowia dzieci,
6. Międzynarodowy Fundusz Walutowy – pomoc w zakresie stabilizacji waluty,
7. Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju – udzielanie niskooprocentowanych pożyczek na cele odbudowy i rozwoju gospodarki,
8. Układ Ogólny w sprawie Ceł i Handlu (GATT) – stosowanie ulg celnych, ułatwianie zakupów
Zmiany liczby państw członkowskich są wywołane ciągłymi zmianami mapy politycznej świata, a generalnie organizacja skupia wszystkie istniejące państwa suwerenne. Państwa uzyskiwały suwerenność szczególnie w latach 60-tych, kiedy następował ostateczny rozpad kolonializmu i w latach 90-tych po rozpadzie ZSRR, Jugosławii, czy podziale Czechosłowacji na Czechy i Słowację.
 

165. Rola międzynarodowych organizacji gospodarczych w utrzymaniu pokoju światowego
Patrz zagadnienie 164.
Unia Europejska – powołana w 1957 r. zrzesza państwa Europy.
Są to państwa:
Piętnaście krajów Unii Europejskiej przed rozszerzeniem: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Szwecja, Wielka Brytania, Włochy.
Nowe kraje należące do Unii Europejskiej od 01 maja 2004: Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry i od 2007 r. Bułgaria z Rumunią.
Kraje ubiegające się o przyjęcie do Unii Europejskiej: Chorwacja, Turcja.
Siedziba Unii jest w Brukseli. Zadaniem Unii jest integracja krajów członkowskich, przejawiająca się poprzez zniesienie ograniczeń w ruchu kapitałów, towarów, usług i taryf celnych, prowadzenie wspólnej polityki rolnej i handlowej itd.
OPEC – Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową – członkami są kraje arabskie eksportujące ropę i Iran, Wenezuela, Indonezja, Ekwador, Nigeria, Gabon. Jej zadaniem jest kontrola poziomu wydobycia ropy naftowej i związana z tym regulacja jej cen.
Organizacja Jedności Afrykańskiej – obejmuje wszystkie kraje Afryki oprócz RPA. Celami jest m.in. obrona suwerenności, rozwijanie współpracy międzynarodowej, pokojowe rozstrzyganie sporów, dążenie do postępu.
 

166. Obszary chronione. Przykłady zakłócenia równowagi naturalnej w środowisku człowieka
Podział krajobrazów:
- pierwotne: bez zmian wprowadzonych przez człowieka z istniejącą samoregulacją;
- naturalne: wprowadzono pewne zmiany, ale bez budownictwa i bez zaburzenia samoregulacji;
- kulturowe: prowadzi się intensywną gospodarkę i budownictwo z naruszeniem samoregulacji;
- zdewastowane: elementy naturalne wyparte przez przemysł i budownictwo.
Podstawowe formy ochrony krajobrazu: rezerwaty przyrody; parki narodowe; parki krajobrazowe; obszary chronionego krajobrazu; ochrona pojedynczych elementów i pomniki przyrody.
Najstarszy istniejący park narodowy w Polsce to Białowieski Park Narodowy wpisany na listę kultury dziedzictwa narodowego UNESCO.
Inne Parki: Świętokrzyski, Tatrzański, Pieniński, Babiogórski, Ojcowski, Wielkopolski, Karkonoski, Kampinoski, Woliński, Słowiński, Bieszczadzki, Roztoczański, Gorczański, Wigierski, Drawieński, Poleski, Biebrzański, Gór Stołowych, Magurski, Bory Tucholskie, Narwiański.
Przykłady zakłócania równowagi: - zniszczenie drzewostanu na skutek emisji związków siarki (np. kwaśne deszcze).
- powstanie lejów depresyjnych w okolicy wyrobisk górniczych;
- degradacja gleby po wycięciu lasu na stoku;
- wzmożenie fali powodziowej w wyniku zniszczenia szaty roślinnej.

   
   

 

   
   

^ Powrót do początku zagadnień ^

   
         
         

 

® Piotr Zięba