Zestawienie ogólnych zagadnień:

- podstawowe formy terenu;

- krzywa hipsograficzna;

- powierzchnia lądów i oceanów;

- linia brzegowa i jej rozwinięcie;

- ukształtowanie powierzchni Polski;

- współrzędne geograficzne Polski;

- krainy geograficzne Polski.

Uszczegółowienie zagadnień:

Powierzchnia graniczna pomiędzy litosferą, a atmosferą lub hydrosferą jest nieregularna. Składa się ona z szeregu form, które powstają w wyniku ciągłych przemian. Na te przemiany wpływają czynniki zewnętrzne (wietrzenie i erozja) i wewnętrzne (np. trzęsienia Ziemi, zjawiska wulkaniczne, plutoniczne, ruchy górotwórcze).
Powierzchnia lądów na Ziemi przekracza 29% ogólnej powierzchni. Ponad 70% powierzchni, to wody na Ziemi. Lądy skoncentrowane są przede wszystkim na półkuli północnej.

Zróżnicowanie wysokości lądów i głębokości oceanów w stosunku do całkowitej powierzchni Ziemi, można przedstawić za pomocą krzywej hipsograficznej. Jest to więc wykres uwzględniający osi wysokości i głębokości oraz procentowego udziału powierzchni Ziemi.

Góry, to obszary, gdzie wysokości względne na niewielkich odległościach przekraczają 300 metrów. Na każdym kontynencie są większe pasma górskie.
Najwyższy europejski szczyt Mount Blanc (4807 m.n.p.m.) znajduje się w Alpach, a ponadto wyróżnia się jeszcze kilka pasm górskich, takich jak Karpaty, Pireneje, Góry Skandynawskie.
W centralnej części Azji jest wiele wysokich masywów górskich z najwyższym szczytem świata Mount Everestem - Czomolungmą (8848 m.n.p.m.) znajdującym się w paśmie Himalajów.
Afrykański szczyt Kilimandżaro (5895 m.n.p.m.) znajduje się w paśmie gór Kibo.
W Kordylierach, najwyższych górach Ameryki Północnej znajduje się szczyt McKinley (6194 m.n.p.m.).
Aconcangua (6960 m.n.p.m.) góruje nad masywem Andów w Ameryce Południowej.
Punca Jaya (5029 m.n.p.m.) znajduje się w górach Śnieżnych kontynentu Australii i Oceanii. W samej Australii najwyższym szczytem jest Góra Kościuszki (2230 m.n.p.m.).
Antarktyda także jest zróżnicowana w swoim ukształtowaniu i posiada Górę Vinsona (5140 m.n.p.m.) w górach Ellswortha.

Wyżyny to obszary wzniesione ponad 300 m.n.p.m. o niewielkich różnicach wysokości względnych. Obszary wyżynne znajdują się nawet na kilku tysiącach metrów (np. Wyżyna Tybetańska, Mongolska, Meksykańska czy Irańska, Dekan, Wyżyna Abisyńska).
Płaskie obszary wzniesione bardzo wysoko ponad powierzchnię morza łączą w sobie zalety gór i nizin. Płaska powierzchnia ułatwia hodowlę zwierząt, uprawy ziemi, rozwój transportu i budowę domów, a duże wysokości łagodzą klimat. Płaskowyże wolne są więc od upałów i tropikalnych chorób, a opady przekraczają 1000mm. Na wysokościach charakterystycznych dla Tybetu, mieszkaniec nizin miałby problemy ze zwykłym oddychaniem. Mieszkańcy płaskowyży mają większą ilość czerwonych krwinek wiążących tlen w organiźmie i tym jest rekompensowane niższe stężenie atmosferycznego tlenu.

Niziny – lądowe obszary nieznacznie wyniesione do 300 m.n.p.m. (np. Nizina Wschodnioeuropejska, Środkowoeuropejska czy Nizina Amazonki). Szczególnym rodzajem nizin są depresje, położone poniżej poziomu morza, np. depresja Morza Martwego (-396 m.p.p.m.) lub depresja Morza Kaspijskiego.

Szelf to przedłużenie nizin do 200 m.p.p.m. zanużonych pod wodą morską, łagodnie opadających w stronę stoku kontynentalnego.

Dno oceanu (basen oceaniczny), które jest oddzielone od szelfu stokiem oceanicznym, a jego średnia głębokość wynosi 3 800 m.p.p.m. Baseny oceaniczne zajmują 70 % powierzchni Ziemi.

Rowy oceaniczne stanowią największe głębie oceaniczne (np. Rów Mariański 11022 m.p.p.m.).
Łączna powierzchnia lądów i oceanów wynosi 510 mln km2, z czego na lądy przypada 149 mln km2, a na oceany 361 mln km2.
 

Oprócz ukształtowania pionowego można jeszcze wyróżnić ukształtowanie poziome. Jego zróżnicowanie świadczy o poziomie rozwinięcia linii brzegowej, czyli ilość zatok, półwyspów i wysp. Im większa długość linii brzegowej, tym większe jej zróżnicowanie.
Polska jest krajem nizinnym. O tym świadczy krzywa hipsograficzna jej ukształtowania – łagodnie unosi się wzdłuż 90% powierzchni Polski, by w ciągu ostatnich 10% gwałtownie wzrosnąć do poziomu 2499 m.n.p.m., czyli do poziomu najwyższego szczytu Tatr Wschodnich. Najbardziej urozmaicona rzeźba gór i wyżyn znajduje się w południowej części Polski.

Podział obszaru Polski na krainy geograficzne i cechy odróżniające poszczególne grupy krain od siebie.
I. Karpaty
1. Tatry
2. Podhale
3. Pieniny
4. Beskidy
5. Pogórze Karpackie
II. Obniżenie podkarpackie
1. Kotlina Sandomierska
2. Kotlina Oświęcimska
III. Sudety i Wyżyny
1. Sudety
2. Wyżyna Śląska
3. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska
4. Niecka Nidziańska
5. Wyżyna Kielecko-Sandomierska
6. Wyżyna Lubelska i Roztocze
IV. Równiny peryglacjalne
1. Nizina Śląska
2. Nizina Wielkopolska
3. Nizina Mazowiecka
4. Nizina Podlaska
5. Polesie Lubelskie
V. Obszary rzeźby młodoglacjalnej
1. Pojezierze Wielkopolskie
2. Pojezierze Pomorskie
3. Pojezierze Mazurskie
VI. Pobrzeża Południowobałtyckie
1. Pobrzeże Szczecińskie
2. Pobrzeże Koszalińskie
3. Pobrzeże Gdańskie

Współrzędne geograficzne Polski:
49000’N (Przełęcz Użocka) - 54050’N (przylądek Rozewie);
14007’E (zakole Odry koło Cedyni) - 24008’E (zakole Bugu koło Hrubieszowa).
Powierzchnia Polski wynosi 312 tys. km2.
Łączna długość granic Polski wynosi 3582 km, z czego 528 km przypada na granicę morską, 467 km – na granicę z Niemcami, 790 km – na granicę z Czechami, 539 km – na granicę ze Słowacją, 529 km – na granicę z Ukrainą, 416 km – na granice z Białorusią, 103 km – na granicę z Litwą i 210 km na granicę z Obwodem Kaliningradzkim Rosji.
 

Bibliografia:

„Focus”, miesięcznik, nr 6 (57), czerwiec 2000 r